&#۸۲۲۰;احکام اعتکاف&#۸۲۲۱; مطابق با فتاوای مراجع معظم تقلید (مدّ ظلّهم العالی)

“احکام اعتکاف”

مطابق با فتاوای مراجع معظم تقلید (مدّ ظلّهم العالی)

تعریف اعتکاف

مشهور:

اعتکاف توقّف و ماندن در مسجد به ‌قصد عبادت است.

آیت ‌اللّه مکارم شیرازی:

اعتکاف عبارت است از : « توقّف و ماندن در مسجد به‌قصد عبادت» بنابراین صِرف ماندن در مسجد بدون‌قصد عبادت درحالی‌که غرق در مسائل دنیوی است و اهمیت به چیز دیگری نمی‌دهد ، اعتکاف نامیده نمی‌شود. [۱]

 

زمان اعتکاف

مقام معظم رهبری:

اعتکاف وقت خاصّی ندارد هر چند که در ده روز آخر ماه مبارک رمضان فضیلت بیشتری دارد.

آیات عظام بهجت ، وحید خراسانی:

در هر زمانی که روزه در آن ایّام صحیح است اعتکاف نیز جایز و صحیح است و بهترین اوقات اعتکاف ماه رمضان و برترین اوقات ماه رمضان ، دهۀ آخر آن است.

آیت الله نوری همدانی:

بهترین اوقات اعتکاف ماه مبارک رمضان است ، خصوصاً در دهۀ آخر آن.

آیت الله مکارم شیرازی:

اعتکاف در تمام ایّام سال ، جز در دو روز که روزه در آن حرام است ، مطلوب است ولی در ماه مبارک رمضان و ماه رجب فضیلت بیشتری دارد. [۲]

 

وقت نیّت اعتکاف

آیات عظام: امام‌ ، رهبری، سیستانی ، بهجت ، صافی گلپایگانی:

ابتدای وقت اعتکاف ، اول فجر از روز اول است یعنی تأخیر از این وقت جایز نیست. امّا جایز است آغاز اعتکاف از اول شب یا اثنای شب باشد و از همان زمان نیت کند ، بلکه احتیاط آن است که شب اول را نیز داخل در اعتکاف قرار دهد و از اول شب اول ، نیت نماید.

آیات عظام: مکارم شیرازی ، فاضل لنکرانی:

اقوی آن است که وقت شرعی برای نیت اعتکاف نیست ، بلکه ملاک همان حصول روزه با عزم بر انجام آن که در نهاد انسان است ، می‌باشد و اینکه این عزم و اراده در چه موقعی از شب باشد ، فرقی نمی‌کند. [۳]

 

اقسام اعتکاف

مشهور:

اعتکاف تقسیم می‌شود به واجب و مستحب. اعتکاف در اصل و اساس شریعت ، مستحب است و به‌ سبب نذر یا عهد و قسم یا به ‌صورت اعتکاف استیجاری و مانند این‌ها واجب می‌شود.

آیت اللّه مکارم شیرازی:

اعتکاف در اصل مستحب است  ولی ممکن است به ‌سبب نذر یا عهد یا قسم یا شرط ضمن عقد یا مانند آن واجب شود و امّا اعتکاف استیجاری مشکل است. [۴]

 

نیابت در اعتکاف

اعتکاف را می‌شود ازطرف خود یا شخص دیگری بجا آورد که از دنیا رفته است ، اما حکم اعتکاف به ‌نیابت از شخص زنده از قرار ذیل است :

مرحوم امام:

بهتر است به ‌امید ثواب (رجاءاً ) انجام شود ، بلکه این نظر  احوط است.

آیت ‌اللّه فاضل لنکرانی :

احتیاط آن است که رجاءاً انجام شود .

آیات عظام سیستانی ، نوری همدانی :

جواز آن مورد اشکال است بلی انجام آن رجاءاً  اشکال ندارد .

آیت اللّه خوئی :

جواز آن محل اشکال است و اظهر عدم جواز است.

آیات عظام تبریزی ، بهجت :

صحّت آن مورد اشکال است. [۵]

 

شروط اعتکاف به فتوای مشهور فقهاء

1. اسلام و ایمان (شیعۀ ۱۲ امامی بودن)

آیت الله سیستانی :

از غیر مؤمن اعتکاف صحیح است هر چند قبول نمی شود و استحقاق ثواب اخروی ندارد.

آیت الله مکارم شیرازی :

احتیاط واجب آن است که ایمان و اسلام هر دو در معتکف باشد.

آیت الله نوری همدانی:

شرط صحّت بودن ایمان برای اعتکاف واضح نیست ولی قبولی اعتکاف و استحقاق ثواب متوقّف بر ایمان است . [۶]

2. عقل

سؤال:

هرگاه معتکف به هر علتی از هوش برود یا بنابر ضرورت ، وی را بیهوش کنند ، اعتکافش چه حکمی دارد؟

آیت الله مکارم شیرازی:

گرچه بسیاری از فقها إغماء را با جنون یکسان می‌دانسته‌اند ، ولی با توجه به تفاوت مهمی که این دو باهم دارد ، حکم جنون بر اغماء جاری نمی‌شود. [۷]

3. نیت و قصد قربت

آیات عظام مکارم شیرازی ، وحید خراسانی :

بنابر این ، چنانچه هدف معتکف ریاء و خودنمایی و مانند آن باشد ، اعتکافش باطل است. [۸]

4. روزه گرفتن

اعتکاف بدون روزه صحیح نیست ؛ بنابراین اعتکاف مسافر در غیر مواضعی که روزه برای او جایز است ، صحیح نمی باشد. و همچنین اعتکاف زن حائض و نفساء و اعتکاف در دو عید فطر و قربان ، بلکه اگر فرد وارد اعتکاف شود ، به‌ گونه‌ای‌ که روز سوم آن ، عید (فطر و قربان) باشد ، اعتکافش باطل است حتی اگر درهنگام شروع اعتکاف ، غافل باشد. [۹]

سؤال۱ :

آیا بیمار و کسی که روزه برایش ضرر دارد می تواند معتکف شود ؟ و اگر در حال اعتکاف باشد و روزه نگیرد ثوابی می برد؟

آیت الله فاضل لنکرانی :

اعتکاف بدون روزه صحیح نیست ولی ماندن در مسجد ثواب دارد ، خصوصاً اگر مشغول عبادت و دعاء باشد. [۱۰]

سؤال۲ :

آیا زن مستحاضه (متوسطه و کثیره) می‌تواند در مسجد توقف نماید؟

آیات عظام امام ، سیستانی ، خوئی، صافی گلپایگانی، وحید خراسانی، نوری همدانی :

توقّف مستحاضه در مساجد (غیر از مسجد الحرام و مسجد النبیّ) مطلقاً جایز است.

آیت الله مکارم‌ شیرازی :

توقّف مستحاضه کثیره بنابر احتیاط واجب مشروط به غسل صلاتی اوست.

آیت الله شبیری ‌زنجانی :

در استحاضۀ متوسّطه و قلیله ، مطلقاً توقف برای زن مستحاضه جایز است و در استحاضۀ کثیره اگر خانم غسل‌های واجب خود را انجام داده ، می‌تواند در مسجد توقف کند. [۱۱]

سؤال۳ :

آیا زن مستحاضه می‌تواند معتکف شود؟ با توجه به اینکه روزه شرط اعتکاف است ، وظیفۀ او نسبت به روزه در حال اعتکاف چیست؟

زن مستحاضه باید اعمالی را انجام بدهد تا روزه اش صحیح باشد :

الف) نسبت به غسل و وضو :

۱) در استحاضه قلیله :

گرفتن وضو شرط صحت روزه نیست.

۲) در استحاضه متوسطه و کثیره :

آیات عظام سیستانی ، شبیری زنجانی :

مطلقاً انجام غسل، شرط صحت روزه نیست.

آیات عظام امام ، فاضل لنکرانی، نوری همدانی :

باید غسل هایی را که برای نمازهای روزش واجب است ، انجام دهد و همچنین بنابراحتیاط واجب ، غسل نماز مغرب و عشای شبی که می خواهد فردای آن را روزه بگیرد نیز به جا آورد.

آیات عظام خوئی ، تبریزی ، وحید خراسانی :

در استحاضه متوسطه انجام غسل ، شرط صحت روزه نیست ولی در مورد استحاضه کثیره باید غسلهایی را که برای نمازهای روزش واجب است ، انجام دهد و همچنین بنابر احتیاط واجب ، غسل نماز مغرب و عشای شبی که می خواهد فردای آن را روزه بگیرد نیز به جا آورد.

آیت الله صافی گلپایگانی :

روزۀ مستحاضه‌اى که غسل بر او واجب مى‌باشد، در صورتى صحیح است که بنا بر احتیاط لازم غسل نماز مغرب و عشاى شبى که مى‌خواهد فرداى آن را روزه بگیرد ، به جا آورد و بلکه بنا بر احتیاط لازم غسل نماز مغرب و عشاى شب بعد را نیز ، به جا آورد و نیز در روز، مستحاضه کثیره، بلکه متوسطه بنا بر احوط غسلهایى را که براى نمازهاى روزش واجب است انجام دهد.

آیت الله مکارم شیرازی :

استحاضه یا قلیله است یا کثیره ، استحاضه قلیله که غسل ندارد ولی زنی که استحاضه کثیره است بنابر احتیاط واجب باید غسل نماز مغرب و عشای شبی که می خواهد فردای آن را روزه بگیرد به جا آورد و همچنین غسلهایی را که برای نمازهای روزش واجب است.

ب ) نسبت به جلوگیری کردن  از آمدن خون :

آیات عظام امام ، فاضل لنکرانی، نوری همدانی :

بنابر احتیاط واجب در تمام روزی که روزه است به مقداری که می تواند از بیرون آمدن خون جلوگیری کند.

آیات عظام خوئی ، تبریزی ، وحید خراسانی ، سیستانی ، صافی گلپایگانی، شبیری زنجانی :

بنابر احتیاط مستحب در تمام روزی که روزه است به مقداری که می تواند از بیرون آمدن خون جلوگیری نماید. [۱۲]

 

سؤال۴ :

آیا مستحاضه می‌تواند جهت انجام غسل واجب استحاضه از مسجد خارج شود؟

بلی ، می‌تواند برای انجام هر کار ضروری شرعی مانند غسل واجب ، از مسجد خارج شود. [۱۳]

تبصرۀ۱: جواز خروج مشروط به اکتفا به قدر ضرورت است.

تبصرۀ۲ : تأخیر برای صابون‌زدن و امثال آن ، به نظر جمعی از فقهاء جایز نیست یا اشکال دارد.

 

نوع روزه اعتکاف :

آیات عظام امام ، رهبری ، صافی گلپایگانی، بهجت ، خوئی ، سیستانی ، نوری همدانی :

لازم نیست که روزه مخصوص به اعتکاف باشد بلکه هر روزه‌ای باشد صحیح است حتی روزه استیجاری ، مستحبی و قضاء .

آیت الله مکارم شیرازی :

هر نوع روزه‌ای کفایت می‌کند ولی روزه استیجاری بنابر احتیاط واجب کافی نیست. [۱۴]

سؤال :

معتکف می تواند روزۀ نذر یا قضا یا کفاره بگیرد ؟

آیت الله صافی گلپاگانی:

معتکف‎ می‌تواند روزۀ قضا و کفاره و نذر را در اعتکاف به‌ جا آورد و لازم نیست روزه ، برای خصوصِ اعتکاف باشد.

آیت الله مکارم شیرازی:

لازم نیست روزه مخصوص اعتکاف باشد ؛ بلکه با هر روزه‌ای اعتکاف تحقّق می‌یابد. بنابراین می‌تواند با روزه‌های مستحبی یا روزۀ قضای ماه رمضان یا روزۀ کفارۀ ماه مبارک یا کفارۀ نذر و عهد و قسم و قتل و مانند آن ، معتکف شود. حتّی اگر نذر اعتکاف کرده باشد که بدین ‌وسیله اعتکاف واجب گردیده ، می‌تواند روزۀ مستحبی بگیرد. ولی روزۀ استیجاری مشکل است. [۱۵]

5. شرط زمانی اعتکاف ( تعداد روزها و زمان انجام آن )

آیات عظام امام ، خوئی ، فاضل لنکرانی، بهجت ، مکارم شیرازی، نوری همدانی ، صافی گلپایگانی ، سیستانی:

اعتکاف نباید کمتر از سه روز باشد. پس اگر کمتر از سه روز را نیت کند، اعتکاف باطل است و اعتکاف بیشتر از سه روز جائز است و اگر پنج روز کامل معتکف شد ، روز ششم را باید معتکف بماند، بلکه هر وقت که دو روز اضافه شد ، بنابر احتیاط واجب روز سوم را نیز معتکف بماند. بنابراین اگر هشت روز اعتکاف کند ، باید روز نهم را نیز بنابر احتیاط واجب معتکف بماند و اگر یازده روز اعتکاف کند، باید دوازدهم را نیز بنابر احتیاط واجب معتکف بماند.

شایان ذکر است دو شب وسط داخل در اعتکاف است و معتکف نمی‌تواند شبها از مسجد خارج گردد. همچنین داخل نمودن شب اوّل یا چهارم در نیّت اعتکاف مانعی ندارد . [۱۶]

سؤال :

چنانچه اعتکاف بیشتر از سه روز به مقدار قسمتی از یک روز باشد مثل سه روز و نصف روز چه حکم دارد؟

مرحوم امام :

اعتکاف محلّ اشکال است.

آیت الله مکارم شیرازی:

اشکال دارد.

آیات عظام سیستانی ، وحید خراسانی ، صافی گلپایگانی، خوئی ، فاضل لنکرانی ، بهجت ، نوری همدانی :

اشکال ندارد . [۱۷]

6. شرط مکانی اعتکاف (مسجد جامع بودن)

مرحوم امام‌ :

اعتکاف در مسجد جامع به ‌قصد رجاء و مطلوبیت انجام شود و در مساجد دیگر صحیح نمی‌باشد.

مقام معظم رهبری :

اعتکاف در یکی از مساجد چهارگانه (مسجدالحرام، مسجد النبی «صلی الله علیه وآله» ، مسجد کوفه و مسجد بصره) بیشتر فضیلت دارد امّا در همه مساجد جامع می توان اعتکاف کرد. در مساجد غیر جامع هم که در آن نماز جماعت برپا میشود و دارای امام عادلی است، اعتکاف به قصد رجاء صحیح است.

آیات عظام خوئی ، بهجت ، صافی گلپایگانی ، مکارم شیرازی، وحید خراسانی ، نوری همدانی، فاضل لنکرانی:

اعتکاف در مسجد جامع هر شهر صحیح است و اعتکاف در مسجد الحرام ، مسجد النّبیّ ، مسجد جامع کوفه و مسجد بصره نیز صحیح است و اما اعتکاف در غیر مسجد جامع مانند مسجد قبیله یا بازار جائز نیست.

آیت الله سیستانی :

احتیاط مستحب آن است که درصورت امکان ، در مسجدالحرام یا مسجدالنبی یا مسجد کوفه یا مسجد بصره معتکف شود و همچنین اعتکاف در مسجد جامع هر شهری صحیح است. [۱۸]

 

تعریف مسجدجامع

مقام معظم رهبری :

مسجد جامع مسجدی است که در شهر برای اجتماع همۀ اهل شهر بنا شده است ، بدون‌ اینکه اختصاص به گروه و قشـر خاصی داشته باشد.

آیت الله مکارم شیرازی :

منظور از مسجد جامع مسجدی است که بطور مرتب در آن نمازجماعت برگزار می‌گردد. بنابراین ، در تمام چنین مساجدی اعتکاف جایز است. مسجد جامع مسجدی است که قشرهای مختلف در آن شرکت می‌کنند.

آیت الله فاضل لنکرانی :

یعنی مسجد عمومی که محلّ اجتماع عامّۀ مردم است و اختصاص به اهل یک محله و گروه خاصی نداشته باشد.

آیت الله بهجت :

اکثر اهالی شهر در آنجا نماز می‌خوانند.

آیت الله صافی گلپایگانی :

مسجد جامع در مقابل مسجد بازار و قبیله و امثال اینهاست که در آنها معظم اهل بلد جمع نمی شوند و آماده برای اجتماع آنها هم نشده است یعنی مسجدی است که در آن این خصوصیّات باشد و ممکن است مسجد جامع متعدّد باشد و نیز نزدیک هم باشند.

آیت الله سیستانی :

مراد از مسجد جامع ، مسجدی است که اختصاص به محلّه یا منطقه خاص یا گروه خاصّی نداشته باشد و محلّ اجتماع و رفت و آمد مردم مناطق و محلّات مختلف شهر باشد و مشروعیّت اعتکاف در غیر مسجد جامع ثابت نیست بلکه آنچه از ظاهر روایاتِ معتبر فهمیده می شود اختصاص اعتکاف مشروع به مسجد جامع می‌باشد لکن چون أدلّه ، قطعی و یقین آور نیست لذا اعتکاف در سایر مساجد غیر مسجد جامع رجائاً و بدون قصد ورود ، اشکال ندارد امّا اعتکاف در جایی که مسجد نیست و مثلاً حسینیه است یا فقط نمازخانه است صحیح نیست و مشروعیّت ندارد.

آیت الله حسینی شاهرودی :

اعتکاف در هر مسجد جامع و هر منطقه از شهر که نوعاً محلّ رفت و آمد عموم مردم می باشد ، صحیح است و در مسجد خاصّ به محلّه یا بازار صحیح نیست. [۱۹]

 

اعتکاف در مسجد مقدس جمکران

آیت الله بهجت :

صحیح نیست ، چون مسجد جامع شهر نیست.

آیت الله صافی گلپایگانی :

مسجد جمکران درحال‌حاضر از مساجد جامع محسوب می‌شود و اعتکاف در آن صحیح است. [۲۰]

 

اعتکاف در مساجد دیگر (مثل مسجد دانشگاه)

مقام معظم رهبری :

قبلاً گذشت که اعتکاف در هر مسجدی ، تا هنگامی‌که بر آن مکان ، اسم مسجد صدق کند ، جایز است ؛ مشروط به اینکه به‌ قصد رجاء باشد ، یعنی به‌ امید اینکه مطلوب خداوند واقع شود و مختص به مسجد جامع نیست و ممکن است که یک شهر یا روستا چند مسجد جامع داشته باشد.

آیت الله صافی گلپایگانی :

اعتکاف در غیر مسجد جامع صحیح و مشروع نیست و احکام اعتکاف را ندارد. مسجد جامع مسجدی است که اختصاص به گروه و قبیلۀ خاصی ندارد و اقشار مختلف مردم در آن رفت‌ وآمد می‌کنند.

آیت الله بهجـت :

صحیح نیست ، چون مسجد جامع شهر نیست.

آیت الله مکارم شیرازی :

در تمام مساجد شهر که به طور مرتّب در آن اقامۀ جماعت می‌شود ، اعتکاف جایز است. [۲۱]

 

اعتکاف در غیرمسجد (مثل نمازخانۀ دانشگاه‌ها)

آیت الله مکارم شیرازی :

اعتکاف باید در مسجد جامع باشد و منظور از مسجد جامع مسجدی است که قشرهای مختلف شهر در آن شرکت می‌کنند ، و از اعتکاف در سایر مساجد و نمازخانه‌ها خودداری شود. درصورتی‌که گروه‌های خارج از دانشگاه برای اقامۀ نماز از جاهای مختلف به مسجد دانشگاه می‌آیند ، اعتکاف در آن جایز است. [۲۲]

 

7. اجازه دادن کسی که اجازۀ او برای اعتکاف معتکف معتبر است (اذن شوهر ، والدین ، صاحب کار)

اجازه صاحب کار

مرحوم امام :

کسی که در استخدام دیگری و اجیر اوست در صورتی که قرارداد اجاره به گونه‌ای است که صاحب کار مالک منافع و اعمال بدنی اجیر در مدت اعتکاف می‌باشد ، اجیر باید از صاحب کار و مستأجر برای اعتکاف اجازه بگیرد امّا در غیر اینصورت اعتبار اجازه در صحّت اعتکاف معلوم نیست بلکه در بعضی فروض ، معلوم العدم است.

آیت الله سیستانی :

کسی که در استخدام دیگری و اجیر اوست در صورتی که قرارداد اجاره به گونه‌ای است که صاحب کار مالکِ منافع و اعمال بدنی اجیر می‌باشد، در صورتی که مستأجر در مکث و توقّفِ خارجِ از محل کار مجاز باشد و اعتکاف هم برای شغل و کسب نباشد، اعتکافش صحیح است ، هرچند در خصوص اعتکاف از صاحب‌کار اجازه نگرفته باشد.

آیات عظام خوئی ، فاضل لنکرانی ، مکارم شیرازی ، نوری همدانی ، بهجت :

کسی که در استخدام دیگری است مانند برخی از کارمندان یا کارگران در صورتی که قرارداد اجاره به گونه‌ای است که صاحب‌کار مالک منافع و اعمال بدنی اجیر می‌باشد و اعتکاف با عمل اجاره منافات دارد باید از صاحب کار اجازه بگیرد. [۲۳]

 

اجازۀ پدر و مادر

آیات عظام امام ، خوئی ، وحید خراسانی ، مکارم شیرازی، سیستانی ، فاضل لنکرانی ، نوری همدانی، بهجت :

در صورتی که اعتکاف موجب آزار و اذیّت والدین باشد (و آنان به‌ جهت مهربانی و شفقت بر فرزند ناراحت می‎شوند) اجازه از آنان لازم است و اگر موجب اذیّت آنان نباشد احتیاط مستحب است اجازه بگیرد.

آیت الله صافی گلپایگانی :

در صورت عدم ایذاء اجازه  والدین شرط نیست ، بلی احتیاط خوب است و در استفتاء دیگر می فرمایند : درصورت عدم ‌ایذاء ، اذن والدین شرط نیست. بلی اگر فرزند بداند که پدر یا مادر ، از انجام اعتکاف به ‌جهت مهربانی و شفقت بر او ناراحت می‎شوند، باید رضآیت ایشان را جلب نماید و با نهی آن‌ها ، اعتکاف باطل می‌گردد. [۲۴]

 

اجازۀ شوهر

در صورتی که اعتکاف زن بدون اجازه شوهرش موجب از بین رفتن حق شوهر باشد:

آیات عظام خوئی ، تبریزی ، وحید خراسانی ، صافی گلپایگانی ، بهجت ، فاضل لنکرانی، مکارم  شیرازی، نوری همدانی :

اجازه شوهر لازم است.

مرحوم امام :

بنابر احتیاط واجب لازم است.

و اگر اعتکاف منافی با حق شوهر نباشد:  

آیت الله بهجت :

اعتبار اجازه محلّ اشکال است هر چند مطابق با احتیاط وجوبی است.

آیات عظام فاضل لنکرانی، مکارم شیرانی ، نوری همدانی:

در صورتی که روزه اعتکاف ، روزه مستحبی باشد بنابراحتیاط واجب اجازه شوهر لازم است.

آیات عظام امام ، صافی گلپایگانی:

اجازه شوهر لازم نیست هر چند احتیاط مستحب اجازه گرفتن است.

آیات عظام خوئی ، وحید خراسانی :

اجازه لازم نیست هر چند احتیاط مستحب است که اجازه بگیرد. بله ، در صورتی که روزه اعتکاف ، روزه مستحبی باشد و شوهر از گرفتن روزه مستحبی نهی نماید ، بنابر احتیاط واجب اجازه شوهر لازم است.

آیت الله سیستانی :

زمانی که مکث زن در مسجد حرام باشد مثل موردی که زن بدون اجازه از منزل خارج شده باشد ، اعتکاف باطل است و در صورتی که مکثِ زن در مسجد حرام نباشد ولی اعتکاف منافی با حق شوهر باشد ، صحّت اعتکافش در صورتی که بدون اجازه شوهرش باشد، محل اشکال است . [۲۵]

توجه: اگر زن از شوهرش برای اعتکاف اجازه بگیرد یا هرکسی‌که در اجازه ‌گرفتن حکم زن را دارد ،  شوهر و مانند او تا زمانی‌که دو روز از اعتکاف نگذشته است ، می‌تواند از اجازه‌اش برگردد ؛ امّا بعد از گذشت دو روز ، دیگر نمی‌تواند از اذن خود برگردد ، چون تمام‌ کردن اعتکاف در این هنگام واجب می‌شود. [۲۶]

۸ . استمرار ماندن در مسجد و خارج نشدن از آن

اگر معتکف از محل اعتکاف عمداً و اختیاراً در غیر موارد ضروری و مجاز برای خروج ، خارج گردد، اعتکافش باطل می‌شود ، هر چند از روی ندانستن مسأله و جهل به حکم باشد.

و اگر معتکف از روی فراموشی از مسجد خارج شود و زمان خروج طولانی نشود به مقداری که صورت اعتکاف به هم بخورد :

آیات عظام امام ، بهجت ، فاضل لنکرانی، نوری همدانی :

اعتکاف باطل نمی‌شود.

آیات عظام خوئی ، تبریزی ، سیستانی :

اعتکاف باطل می‌شود.

آیت الله مکارم شیرازی :

اعتکاف بنابر احتیاط واجب باطل می‌شود.

آیت الله وحید خراسانی:

بطلان اعتکاف محل اشکال است.

اگر معتکف از روی اکراه و اجبار از مسجد خارج شود و زمان خروج طولانی نشود به مقداری که صورت اعتکاف به هم بخورد :

آیات عظام امام ، صافی گلپایگانی ، خوئی ، وحید خراسانی، سیستانی ، بهجت ، مکارم شیرازی، نوری همدانی :

اعتکاف باطل نمی‌شود. [۲۷]

مسأله :

اگر معتکف به خاطر کار ضروری از مسجد خارج شود ولی مدّت خروجش طولانی گردد به گونه‌ای که صورت اعتکاف از بین برود ، اعتکافش باطل است ، هر چند خروجش از روی اکراه یا اجبار یا اضطرار و یا فراموشی باشد. [۲۸]

 

صورتهای جواز خروج از مسجد

۱. ادای شهادت

آیات عظام امام ، فاضل لنکرانی، مکارم شیرازی ، صافی گلپایگانی ، بهجت ، نوری همدانی:

جایز است.

آیات عظام سیستانی ، خوئی ، وحید خراسانی:

محلّ اشکال است مگر آنکه از ضرورات عرفیه بشمار آید. [۲۹]

2. اداء دین

آیت الله مکارم شیرازی:

در صورتی که بتواند شخص دیگری را مأمور این کار کند اولویّت دارد.

آیت الله صافی گلپایگانی:

بلی می‌تواند و در بعض موارد واجب است.

آیت الله وحید خراسانی :

وکیل بگیرد.

مقام معظم رهبری :

اگر محذوری ندارد وکیل بگیرد.

آیت الله سیستانی :

اگر می‌تواند باید وکیل بگیرد.

مسأله :

آیات عظام امام ، خوئی ، مکارم شیرازی، سیستانی :

اگر بر معتکف خروج از  محلّ اعتکاف واجب باشد مثل اداء دینی که بر عهده او واجب است یا انجام واجب دیگری که این اداء دین یا انجام واجب متوقف بر خروج است و لکن او خلاف وظیفه رفتار نموده و خارج نشود گنهکار است ولی اعتکافش باطل نمی‌شود. [۳۰]

3. نمازجماعت

آیات عظام امام ، سیستانی ، نوری همدانی:

خروج برای نماز جماعت مشکل است مگر در مکّه مکرّمه .

آیت الله صافی گلپایگانی:

خروج برای نماز جماعت مشکل است  بلکه در خارج از محلّ اعتکاف نماز نخواند اگر چه حکم خروجش برای حاجتی بوده است که به سبب آن خروج جایز بوده است ، مگر در مکّه مکرّمه .

آیت الله فاضل لنکرانی:

خروج محلّ اشکال است حتّی در مکّه .

آیت الله مکارم شیرازی:

جائز نیست. [۳۱]

4. تشییع ‌جنازه و عیادت مریض

آیات عظام سیستانی ، خوئی ، وحید خراسانی، فاضل لنکرانی، مکارم شیرازی، صافی گلپایگانی ، بهجت :

خروج معتکف برای تشییع جنازه یا عیادت مریض جائز است.

آیات عظام امام ، نوری همدانی:

در صورتی که میّت یا مریض یک نحو وابستگی به معتکف داشته باشد به طوری که شرکت در تشییع جنازه یا عیادت کردن از او از ضرورت‌های عرفی حساب آید جایز است. [۳۲]

5. نمازجمعه

چنانچه نماز جمعه در بیرون از محل اعتکاف برگزار شود :

آیات عظام سیستانی ، صافی گلپایگانی ، بهجت ، فاضل لنکرانی، مکارم شیرازی:

معتکف می‌تواند برای شرکت در نماز جمعه از محل اعتکاف خارج گردد ولی خروج او باید به مقدار لازم باشد.

آیت الله شبیری زنجانی:

اگر عرفاً و یا شرعاً ضرورتی نباشد، به احتیاط واجب نمی‌تواند خارج شود.

آیت الله نوری همدانی:

نمی‌تواند مگر اینکه حضورش ضرورت داشته باشد. [۳۳]

۶ . استقبال و وداع مؤمن

آیات عظام خوئی ، وحید خراسانی، سیستانی :

اشکال دارد.

آیات عظام صافی گلپایگانی ، بهجت :

جایز است. [۳۴]

 

۷ . خروج برای وضو و غسل مستحبّی 

سؤال :

آیا در هنگام اعتکاف برای غسل‌های مستحبّی مثل غسل عمل امّ داوود یا غسل جمعه یا وضوء مستحبّی می‌تواند از مسجد خارج بشود؟

آیت الله صافی گلپایگانی :

بلی می‌تواند.

آیت الله وحید خراسانی:

خیر .

آیت الله بهجت :

می‌تواند با اقتصار بر أقلّ .

آیت الله شبیری زنجانی :

در فرض ضرورت شرعی و عرفی می‌تواند از مسجد خارج شود.

مقام معظم رهبری :

اگر امکان وضو گرفتن در داخل مسجد نباشد ، مانع ندارد لکن خروج به مقدار ضرورت و نیاز باشد.

آیت الله مکارم شیرازی:

در صورتی که امکان وضو گرفتن در مسجد نباشد ، مانعی ندارد.

آیت الله سیستانی :

اشکال دارد. [۳۵]

 

8. شرکت در درس

مقام معظم رهبری :

در غیر موارد ضرورت عرفی نمی تواند و در مواردی که ضرورت عرفی دارد ، خروج نباید به حدّی باشد که صورت اعتکاف محو شود.

آیت الله مکارم شیرازی:

جایز نیست مگر اینکه ضرورت مهمّی داشته باشد.

آیت الله صافی گلپایگانی:

نمی‌تواند.

آیت الله وحید خراسانی:

نمی‌تواند مگر ضرورت عرفیّه باشد. [۳۶]

سؤال :

آیا برای معتکف جایز است خروج از مسجد برای شرکت در درسهای حوزه؟

آیت الله بهجت :

اشکال ندارد ولی به ‌حدی نرسد که صورت اعتکاف محو شود.

آیت الله نوری همدانی:

جایز نیست. [۳۷]

۹ . شرکت در امتحان

آیت الله مکارم شیرازی:

شرکت در امتحان درصورت ضرورت اشکال ندارد ، ولی در اولین فرصت به محل اعتکاف بازگردد.

آیت الله وحید خراسانی:

خروج از محل اعتکاف برای امتحان مهم ، ضرورت عرفیه به حساب آمده و مانعی ندارد. [۳۸]

سؤال۱ :

آیا معتکف برای شرکت در امتحانات دبیرستان یا دانشگاه یا حوزه می تواند از محل اعتکاف خارج شود؟

آیت الله سیستانی :

چنانچه ضرورت عرفی باشد می‌تواند ولی نباید مدّت خروجش طولانی‌ گردد، به گونه‌ای‌که صورت اعتکاف از بین برود . [۳۹]

سؤال۲ :

الف. آیا معتکف می تواند برای شرکت در جلسه امتحان (به مدّت طولانی یا کوتاه) از مسجد خارج شود؟

ب. در صورت جواز تا چه مقدار می تواند در جلسه امتحان بماند؟

آیت الله صافی گلپایگانی :

جواز در صورتی که زمان کوتاه باشد بعید نیست.

آیت الله مکارم شیرازی:

در مورد امتحانات سرنوشت ساز مجاز است ، البته به طوری که صورت اعتکاف به هم نخورد مثلاً حدود یکی دو ساعت و بیشتر نباشد.

آیت الله سیستانی :

اگر امتحان ضروری باشد و به مقدار یک ساعت باشد اشکال ندارد ولی بیشتر از آن بنابر احتیاط واجب جایز نیست.

آیت الله وحید خراسانی:

الف. خروج از محل اعتکاف برای امتحانات مهم (مثل امتحان پایان ترم) ضرورت عرفیه به حساب می آید و مانعی ندارد.

ب. به مقداری که ضرورت دارد اکتفاء نماید و نباید بیشتر از زمانی که برای انجام امتحان لازم است خارج مسجد بماند و بنابر احتیاط واجب از نزدیکترین راه به مسجد برگردد و در بیرون مسجد ننشیند و اگر اضطرار به نشستن پیدا کرد در صورت امکان در سایه ننشیند . [۴۰]

سؤال۳ :

خروج از اعتکاف جهت کار اداری از ساعت هشت صبح الی دو عصر یا جهت شرکت در امتحاناتی که چند ساعت طول می‌کشد و امثال آن چه صورت دارد؟

مقام معظم رهبری :

خروج از مسجد در حال اعتکاف، اگر ضرورت شرعی یا عقلی یا عرفی در بین نباشد جایز نیست.

آیت الله سیستانی :

اعتکاف صحیح نیست.

آیت الله مکارم شیرازی:

جایز نیست جز در موارد ضرورت و به مقدار ضرورت. [۴۱]

10. وسایل مورد احتیاج

سؤال۱:

خروج معتکف از مسجد برای آوردن وسایل مورد احتیاجش چه حکمی دارد، در فرضی که می‌تواند فرد غیر معتکفی را برای آوردن آن وسایل مأمور نماید؟

مقام معظم رهبری :

اگر مأمور کردن دیگران محذوری ندارد ، خارج نشود.

آیت الله مکارم شیرازی:

در فرض سؤال جایز نیست.

آیت الله صافی گلپایگانی:

اگر ارجاع به غیر به طور متعارف ممکن باشد خود معتکف خارج نشود.

آیت الله وحید خراسانی :

نمی‌تواند.

آیت الله شبیری زنجانی :

اگر محذوری در امر دیگری نباشد خروج از مسجد جائز نیست.

آیت الله سیستانی :

در صورت امکان توسّل به غیر ، خودش نمی‌تواند برای آوردن وسایل از مسجد خارج شود. [۴۲]

سؤال۲ :

خروج معتکف از مسجد برای تهیه غذا و شستن لباس‌ها و ظروف خود چه حکمی دارد و اگر شخص غیر معتکفی این کارها را برای او بکند چطور؟

آیت الله نوری همدانی:

اگر ضرورت ندارد و فردی هست که این کارها را انجام دهد جایز نیست.‌

آیت الله صافی گلپایگانی :

خروج برای ضرورات عرفی و شرعی مانعی ندارد.

آیت الله مکارم شیرازی:

تهیۀ غذا و شستن ظرف‌ها اگر ضرورت ندارد و فردی هست که این کارها را انجام دهد ، جایز نیست.

مسأله :

آیات عظام امام ، خوئی ، مکارم شیرازی، نوری همدانی ، فاضل لنکرانی، سیستانی :

خروج بعضی از اجزاء بدن معتکف مانند دست یا سر و مانند اینها از مسجد اشکال ندارد. [۴۳]

 

احکام مسجد

حکم پشت‌ بام و زیرزمین و مانند آن:

آیات عظام امام ، سیستانی ، مکارم شیرازی، نوری همدانی:

پشت بام و سرداب و محراب مساجد جزء مسجد به حساب می‌آید مگر آنکه بدانیم یا اطمینان پیدا کنیم که آن مکان جزء مسجد نیست.

آیات عظام رهبری ، خوئی ، تبریزی ، وحید خراسانی ، صافی گلپایگانی ، بهجت ، فاضل لنکرانی :

پشت بام و سرداب و محراب مساجد جزء مسجد به حساب می‌آید مگر آنکه بدانیم یا اطمینان پیدا کنیم که آن مکان جزء مسجد نیست ، همچنین ملحقات مسجد ، اگر به قصد اینکه جزء مسجد باشد به آن افزوده شده، حکم مسجد را داراست ، مثل مکانی که در اثر توسعه به مسجد افزوده شده و به قصد اینکه جزء مسجد باشد آن را وقف نموده باشند. [۴۴]

 

حکم صحن و حیاط مسجد

آیات عظام امام ، رهبری ، صافی گلپایگانی ، بهجـت :

آنچه به مسجد اضافه می‌شود جزء مسجد نیستند ، مگر علم پیدا شود که جزء مسجد قرار داده شده است. [۴۵]

 

 حکم جنابت معتکف

آیات عظام امام‌ ، فاضل لنکرانی:

در مسجدالحرام و مسجدالنبی غسل جنابت جایز نیست و واجب است با تیمم ، از مسجد برای غسل خارج شود و در غیر مسجدالحرام و مسجد النبی نیز چنانچه غسل جنابت مستلزم مکث و توقّف باشد ، غسل جایز نیست و گرنه می تواند در مسجد غسل نموده یا آنکه برای غسل از مسجد خارج شود و اگر در موردی که خروج واجب است چنانچه عمداً از مسجد خارج نشود ، به‌خاطر توقّف حرام در مسجد ، اعتکافش باطل می‌گردد.

آیات عظام صافی گلپایگانی ، مکارم شیرازی :

هرگاه در مسجد جنب شود ، باید برای غسل از مسجد خارج گردد و در مسجد الحرام و مسجد النبی باید فوراً تیمم نماید و از مسجد خارج شود و در سایر مساجد بدون تیمم از مسجد خارج می شود هر چند امکان غسل در مسجد بدون ‌مکث و آلوده‌کردن مسجد فراهم باشد و اگر عمداً خارج نشد ، به‌ خاطر حرمت توقّف جنب در مسجد ، اعتکافش باطل می‌گردد .

آیت الله سیستانی :

در غیر مسجد الحرام و مسجد النبی از سایر مساجد ، اگر انجام غسل جنابت مستلزم مکث و توقّف در مسجد یا هتک یا محذور شرعی دیگر مثل نجس شدن مسجد نباشد، بنابر احتیاط واجب لازم است در مسجد غسل نماید و گرنه جایز نیست در مسجد غسل کند هر چند زمان غسل کمتر از زمان خروج از مسجد باشد.

امّا در مسجد الحرام و مسجد النبی اگر غسل مستلزم محذور شرعی باشد ، واجب است در بیرون مسجد غسل نماید و گرنه چنانچه زمان غسل طولانی تر از زمان تیمم و از زمان خروج نباشد، واجب است در مسجد غسل نماید.

این حکم در زمانی است که نوع حدث ، مانع از بودن در مسجد باشد ؛ امّا اگر مانع محسوب نشود مثلاً حدث مس میّت باشد ، چنانچه امکان دارد در مسجد غسل کند ، بنابر احتیاط لازم نباید برای غسل از مسجد خارج گردد .

آیت الله وحید خراسانی :

اگر بر اعتکاف‌کننده غسل واجب شود ، در صورتى که غسل کردن در مسجد مانعى نداشته باشد – مانند غسل مسّ میّت – جایز نیست از مسجد خارج شود و در صورتى که مانع داشته باشد – مثل غسل جنابت که مستلزم ماندن در مسجد با جنابت است – باید خارج شود وگرنه اعتکاف او باطل مى‌شود. [۴۶]

 

حکم غصب کردن جا در اعتکاف

آیات عظام امام ، فاضل لنکرانی ، سیستانی ، نوری همدانی :

اعتکافش باطل نمی‌شود هرچند گناه کرده است.

آیات عظام خوئی ، تبریزی :

بطلان اعتکافش محلّ اشکال است.

آیت الله صافی گلپایگانی:

بنابراحتیاط واجب اعتکافش باطل می‌شود.

آیت الله وحید خراسانی:

اعتکافش باطل می‌شود.

آیت الله مکارم شیرازی:

بطلان اعتکاف به‌ خاطر غصب مکانی از مسجد که معتکف دیگری آنجا را برای اعتکافش در نظر گرفته و وسایلش را در آنجا نهاده ، مورد اشکال است. امّا اگر بر روی سجادۀ غصبی معتکف شود ، بدون‌شک اعتکافش باطل می‌شود.

آیت الله بهجت :

در صورتی که مکان نشستن منحصر به همان مکان غصبی باشد ، اعتکافش باطل است ولی اگر مکان نشستن منحصر به محلّ غصبی نباشد ، اعتکافش صحیح است. [۴۷]

 

حکم رعایت نزدیکترین راه در خروج از مسجد

 

سؤال۱ :

آیا مراعات نزدیکترین مسیر در هنگام خروج از محل اعتکاف واجب است ؟

آیات عظام امام ، وحید خراسانی ، صافی گلپایگانی ، سیستانی ، نوری همدانی :

احتیاط واجب است.

آیت الله بهجت :

بلی ، باید نزدیکترین مسیر را برگزیند.

آیت الله مکارم شیرازی :

انتخاب نزدیکترین راه واجب نیست مگر آنکه اختلاف دو راه بسیار زیاد باشد.

آیات عظام خوئی ، تبریزی :

احتیاط مستحب است . [۴۸]

سؤال۲ :

کسی که از مسجد برای غسل واجب خارج می‌شود آیا می‌تواند با وجود حمامِ نزدیک به مسجد ، به حمام دورتر برود؟

مقام معظم رهبری :

باید محلّی را انتخاب کند که مستلزم مکث کمتر در خارج مسجد باشد.

آیت الله سیستانی :

حمامی را انتخاب کند که رفتن به سوی آن و غسل کردن در آن نسبت به حمام دیگر وقت کمتری را اشغال می‌کند.

آیت الله مکارم شیرازی :

هرگاه زمان آنها مساوی باشد اولویّت با حمام نزدیک است.

آیت الله صافی گلپایگانی:

اگر مستلزم توقف کمتر نمی‌شود نمی‌تواند.

آیت الله وحید خراسانی :

ظاقرب طرق را اختیار کند.

آیت الله بهجت :

برای هر حاجت و ضرورتی که از مسجد خارج می‌شود باید کوتاه ترین راه را انتخاب نماید . [۴۹]

سؤال۳ :

شخصی در حال اعتکاف احتیاج به طهارت (وضو یا غسل چه واجب چه مستحب) پیدا می‌کند اگر طهارت در نزدیکترین محل خارج مسجد ، مستلزم توقّف و مکث زیاد در خارج مسجد است آیا می‌تواند به مکان دورتر که زمان کمتری معطّل می‌شود برود؟

مقام معظم رهبری :

هرکدام که مستلزم مکث کمتر در خارج مسجد باشد ، باید انتخاب شود.

آیت الله سیستانی :

میزان دوری یا نزدیکی به مسجد نیست بلکه میزان ، بودن در خارج مسجد است که باید سعی شود هر چه کمتر در خارج مسجد توقّف کند.

آیت الله شبیری زنجانی :

برای مقدار خروج از مسجد، ضرورت باید رعایت شود نزدیکی و دوری باعث فرق نیست و اگر مقدار زمان در نزدیک و دور مساوی باشد شخص در انتخاب مخیّر است و گرنه هر کدام که مستلزم مکث کمتر در خارج مسجد گردد ، لازم است انتخاب شود.

آیت الله مکارم شیرازی:

آری این کار اولویّت دارد.

آیت الله صافی گلپایگانی :

بلی می‌تواند.

آیت الله وحید خراسانی:

اختیار کند توقّف کمتر را .

آیت الله بهجت :

برای هر حاجت و ضرورتی که از مسجد خارج می‌شود باید اقتصار بر اقلّ نماید از جهت خروج از مسجد.

آیت الله نوری همدانی:

بلی، باید به آنجا که زمان کمتر می برد ، برود.

آیت الله فاضل لنکرانی:

مانعی ندارد بلکه باید به جائی برود که زمان کمتری خارج مسجد باشد.

آیت الله تبریزی :

در فرض زمان کمتر مانعی ندارد. [۵۰]

سؤال۴ :

حکم مسأله قبل در مورد تخلّی و توالت رفتن چیست؟ گاه توالت نزدیک شلوغ است و مستلزم توقف زیاد در خارج مسجد است ولی در توالت دورتر کمتر معطل می‌گردد؟

آیات عظام رهبری ، مکارم شیرازی، صافی گلپایگانی ، وحید خراسانی، بهجت ، شبیری زنجانی ، سیستانی ، نوری همدانی:

حکم مسأله قبل را دارد. [۵۱]

 

حکم نشستن در زیر سایه

معتکف در خارج از مسجد ، در صورت امکان نباید زیر سایه بنشیند ، لذا نشستن زیر سایه در خارج از محلّ اعتکاف ، اگر قضاء حاجت و رفع نیاز متوقف بر نشستن باشد ، اشکال ندارد.

 

حکم راه‌رفتن در زیر سایه

آیات عظام امام ، مکارم شیرازی، سیستانی ، نوری همدانی :

بلی می‌تواند هر چند احتیاط مستحب ترک آن است.

آیات عظام صافی گلپایگانی ، بهجت :

بنابر احتیاط واجب زیر سایه راه نرود. [۵۲]

 

حکم نشستن در غیر زیر سایه

آیا معتکف در خارج از مسجد می‌تواند در مکانی که سایه نیست مثلاً زیر آفتاب بنشیند :

آیات عظام امام ، صافی گلپایگانی ، وحید خراسانی ، نوری همدانی، بهجت :

بنابر احتیاط واجب ننشیند مگر در حال ضرورت.

آیت الله سیستانی :

بنابراحتیاط واجب بعد از قضاء حاجت و رفع نیاز ننشیند مگر در حال ضرورت.

آیت الله مکارم شیرازی:

نباید بنشیند. [۵۳]

 

خروج طولانی

هرگاه بنابر ضرورتی از مسجد خارج شد و خروجش طولانی گردد ، به‌گونه‌ای‌که صورت اعتکاف از بین برود ، اعتکافش باطل می‌شود . [۵۴]

 

محرّمات اعتکاف

1. آمیزش با همسر

جماع و آمیزش با همسر در حال اعتکاف جایز نیست هر چند موجب إنزال و خروج منی نشود و ارتکاب عمدی آن اعتکاف را باطل می‌کند. [۵۵]

سؤال۱ :

حکم لمس و بوسیدن با شهوت برای معتکف چیست؟

آیات عظام امام ، فاضل لنکرانی، نوری همدانی :

مبطل اعتکاف است و باید از آن اجتناب نمود.

آیات عظام  سیستانی ، خوئی ، صافی گلپایگانی ، وحید خراسانی ، مکارم شیرازی :

بنابر احتیاط واجب از آن اجتناب نمایند. [۵۶]

سؤال۲ :

حکم نگاه کردن با شهوت به همسر در ایّام اعتکاف چیست؟

مبطل اعتکاف نیست ولی احتیاط مستحب آن است که در ایّام اعتکاف از آن اجتناب شود. [۵۷]

 

2. استمناء

معتکف بنابر احتیاط واجب ، باید از استمناء اجتناب نماید. [۵۸]

3. بوییدن عطریّات و بوهای خوش

مشهور :

بوییدن بوی خوش و گل‌های خوش‌ بو به ‌قصد لذت حرام است امّا اگر بدون قصد لذّت باشد ، مثل اینکه فاقد حس شامّه باشد ، حرام نیست.

آیت الله سیستانی :

بوییدن بوی خوش مطلقاً حرام است هر چند برای خرید و فروش باشد ؛ ولی بوییدن گل‌های خوش ‌بو با قصد لذّت حرام است و کسی‌که شامه ندارد ، اشکال ندارد.

مرحوم امام ‌:

اگر کسی حسی بویایی دارد ، ولی از بوها لذت نمی‌برد ، بوییدن برای او اشکال ندارد.

آیت الله مکارم شیرازی:

بوییدن عطریات و بوهای خوش ، هرچند به ‌قصد لذت نباشد ، حرام است مثل اینکه عطری را برای امتحان ببوید. [۵۹]

سؤال۱ :

حکم بوییدن عطریّات و بوهای خوش و گیاهان خوشبو در حال اعتکاف چیست؟

الف ) حکم بوییدن عطریّات :

برای معتکف در حال اعتکاف بوییدن عطریّات در صورتی که از بوییدن آن لذّت ببرد جایز نیست ، هرچند لذّت بدون اختیار حاصل گردد. و اگر از بوییدن آن لذّت نبرد :

آیات عظام امام ، بهجت ، خوئی ، وحید خراسانی:

اشکال ندارد.

آیات عظام فاضل لنکرانی، صافی گلپایگانی:

بنابر احتیاط واجب جایز نیست.

آیات عظام سیستانی ، مکارم شیرازی، نوری همدانی:

برای معتکف بوییدن عطریّات مطلقاً چه از بوییدنش لذّت ببرد و چه لذّت نبرد جایز نیست.

ب ) حکم بوییدن گیاهان خوشبو :

برای معتکف در حال اعتکاف بوییدن گیاهان خوشبو مثل انواع گل های معطّر ، در صورتی که از بوییدن آن لذّت می‌برد جایز نیست. و اگر از بوییدن آن لذّت نمی‌برد :

آیات عظام امام ، خوئی ، صافی گلپایگانی ، سیستانی ، وحید خراسانی ، بهجت ، مکارم شیرازی، نوری همدانی :

اشکال ندارد.

آیات عظام تبریزی ، فاضل لنکرانی:

احتیاط واجب جائز نیست. [۶۰]

سؤال۲:

در مساجد معمولاً  غیر معتکفین عطر می‌زنند و گریزی از آن نیست ، وظیفه معتکف چیست؟

مقام معظم رهبری :

در مواردی که موجب استشمام بوی خوش نشود مانع ندارد.

آیت الله سیستانی :

در مساجدی که معمولاً غیر معتکفین عطر می‌زنند استشمام بوی عطر آنان جایز نیست ولی احساس بوی عطر ظاهراً مانعی ندارد و لازم نیست بینی خود را بگیرد.

آیت الله مکارم شیرازی:

عمداً بوی آنرا استشمام نکند هر چند بی اختیار به مشامش برسد.

آیت الله صافی گلپایگانی:

استشمام عمدی نکند.

آیت الله وحید خراسانی:

اشکالی ندارد ولی عمداً استشمام نکند.

آیت الله نوری همدانی:

اگر امکان دارد فاصله گرفته شود و استشمام نکند.

آیت الله شبیری زنجانی :

استشمام عطر جایز نیست ولی احساس بوی عطر ظاهراً مانعی ندارد. [۶۱]

سؤال۳ :

آیا معتکف می‌تواند از مواد شوینده معطّر و خوشبو از جمله صابون مایع یا جامد ، شامپو ، خمیر دندان (با قید خوشبو بودن) استفاده نماید؟

مقام معظم رهبری :

در مواردی که موجب استشمام بوی خوش نشود مانع ندارد.

آیات عظام سیستانی،شبیری زنجانی :

بلی می‌تواند.

آیت الله صافی گلپایگانی:

محل اشکال است.

آیت الله وحید خراسانی:

احتیاط واجب است که ترک کند.

آیت الله نوری همدانی:

جائز نیست.

آیت الله مکارم شیرازی:

احتیاط واجب پرهیز است. [۶۲]

4. خرید و فروش

خرید و فروش ، بلکه مطلق تجارت درصورت عدم ‌ضرورت ، بنابر احتیاط واجب بر معتکف حرام است. ولی اشتغال به کارهای مباح دنیوی ، حتّی مثل خیّاطی و بافندگی و مانند آن ، اشکالی ندارد ؛ هرچند ترک آن جز در موارد اضطرار، مطابق با احتیاط است و هرگاه برای تهیۀ مواد خوراکی ناچار از خرید و فروش شود و شخص غیر معتکفی که این کار را انجام دهد، نیابد و تهیۀ اجناس مذکور بدون خرید مثل هدیه یا قرض گرفتن امکان نداشته باشد، دراین‌صورت خرید و فروش مانعی ندارد. [۶۳]

سؤال۴ :

معامله برای معتکف از طریق موبایل و گوشی همراه چه حکمی دارد؟

مقام معظم رهبری :

در غیر موارد ضروری جایز نیست.

آیت عظام سیستانی ، فاضل لنکرانی ، مکارم شیرازی :

جایز نیست.

آیات عظام وحید خراسانی، صافی گلپایگانی:

اشکال دارد.

آیت الله نوری همدانی:

چنانچه ضرورت نداشته باشد ، جائز نیست.

آیت الله بهجت :

بیع و شراء مطلقاً بر معتکف حرام است. [۶۴]

مسأله :

اگر درحال اعتکاف ، خرید و فروش انجام دهد ، معامله باطل نیست هرچند اعتکاف باطل باشد. [۶۵]

۵ . جدال و مجادله

جدال بر سر مسائل دنیوی یا دینی به‌ قصد غلبه‌ کردن بر طرف مقابل و اظهار فضیلت ، حرام است ؛ امّا به‌ نیت روشن ‌شدن حقیقت و برطرف‌کردن خطا و اشتباه طرف مقابل ، نه ‌تنها اشکالی ندارد ، بلکه از بهترین عبادات است. بنابر این ملاک قصد و نیّت معتکف است ، زیرا که هرکس در گروی نیّات خویش است. [۶۶]

 

مسائل محرّمات اعتکاف

۱) ‌فرقی بین انجام محرّمات در روز و یا در شب نیست :

آیات عظام سیستانی ، خوئی ، تبریزی :

اگر اعتکاف واجب معیّن باشد هر چند به خاطر سپری شدن دو روز اول اعتکاف ، موارد مذکور حرام می باشند و چنانچه واجب معیّن نباشد بنابراحتیاط واجب حرام است .

آیت الله وحید خراسانی:

اگر اعتکاف واجب معیّن باشد هر چند به خاطر سپری شدن دو روز اول اعتکاف ، موارد مذکور حرام می باشد و درحرمت تکلیفی این موارد ، چنانچه واجب معیّن نباشد اشکال است ، هرچند احتیاط واجب حرام است مگر در جماع ، که حرمت تکلیفی و وضعی دارد. [۶۷]

( البته چیزهایی که انجام آن بر معتکف حرام است ، به ‌خاطر آنکه روزه را باطل می‌کند ، مانند خوردن و آشامیدن و … ، فقط در روز حرام است.) [۶۸]

۲) ارتکاب عمدی محرمّات  ، اعتکاف را بهم میزند :

تنها اگر معتکف عمل آمیزش از محرّمات را عمداً انجام دهد مبطل اعتکاف است ولی مبطلات دیگر را اگر عمداً انجام دهد :

آیات عظام سیستانی ، خوئی ، وحید خراسانی ، مکارم شیرازی، نوری همدانی :

اعتکاف باطل می‌شود.

آیات عظام امام ، فاضل لنکرانی:

صحت اعتکاف محل اشکال است ، احتیاط مراعات گردد.

آیات عظام بهجت ، صافی گلپایگانی:

اعتکاف بنابر احتیاط باطل می‌شود. [۶۹]

۳) انجام مبطلات روزه ، اعتکاف را هم باطل می کند :

هر چیزی‌ که روزه را باطل می‌کند ، اگر در روز واقع شود ، اعتکاف را هم باطل می‌کند ، چون شرط اعتکاف روزه ‌بودن است. [۷۰]

۴) انجام سهوی محرّمات :

اگر یکی از محرّمات اعتکاف را سهواً انجام دهد :

آیات عظام بهجت ، سیستانی :

مبطل نیست مطلقا ً.

آیات عظام فاضل لنکرانی، نوری همدانی:

مبطل نیست مگر در آمیزش سهوی بنابراحتیاط وجوبی که اگر در اعتکاف واجب انجام شود ، بنابر احتیاط واجب اعتکاف را از سر بگیرد یا آن اعتکاف را تمام نماید و بعداً قضاء کند و اگر در اعتکاف مستحب انجام شود ، بنابر احتیاط واجب اعتکاف را تمام نماید.

مرحوم امام :

احتیاط نماید و اعتکاف را تمام نماید و اگر واجب معیّن بوده است آن را قضاء کند و اگر واجب غیر معیّن بوده است ، چنانچه در دو روز اوّل این سهو را مرتکب شده است ، آن را از سر گیرد و اگر در روز سوّم مرتکب شده است ، اعتکاف را تمام نماید و دوباره از سر گیرد ، امّا آمیزش اگر سهواً هم انجام شود مبطل اعتکاف است.

آیت الله صافی گلپایگانی:

آمیزش سهوی مبطل اعتکاف است و در سایر موارد صحّت اعتکاف محلّ اشکال است لذا در موردی که اتمام اعتکاف واجب است بنابر احتیاط اعتکاف را تمام نموده و بعداً هم دوباره معتکف گردد.

آیات عظام وحید خراسانی، خوئی :

صحّت اعتکافش محلّ اشکال است خصوصاً در آمیزش .

آیت الله مکارم شیرازی:

اعتکافش خالی از اشکالی نیست ؛ اما اگر آمیزش جنسی کند ، هرچند از روی فراموشی باشد ، چنانچه اعتکاف واجب باشد ، باید پس از اتمام آن ، درصورتی‌که وقت آن محدود بوده ، قضای آن را بجا آورد و اگر وقتش وسیع است ، بنابر احتیاط واجب آن را از نو شروع کند و اگر مستحب بوده ، آن را تمام کند و قضا ندارد. [۷۱]

 

قضای اعتکاف

اگر شخص معتکف اعتکافش را به وسیله ارتکاب یکی از مبطلات  باطل کند :

آیات عظام سیستانی ، خوئی ، تبریزی ، وحید خراسانی :

اگر اعتکاف واجب معیّن باشد بنابر احتیاط واجب باید اعتکاف را قضاء کند و اگر در اعتکاف واجب غیر معیّن باشد ، واجب است که اعتکاف را دوباره از سر گیرد و اگر در اعتکاف مستحب باشد و بعد از اتمام روز دوم اعتکاف را باطل کند بنابر احتیاط وجوبی اعتکاف را قضاء کند.

آیات عظام امام ، فاضل لنکرانی، صافی گلپایگانی ، مکارم شیرازی ، نوری همدانی:

اگر اعتکاف ، واجب معیّن باشد ، قضائش واجب است و اگر واجب غیر معیّن باشد باید اعتکاف را دوباره از سر گیرد و اگر اعتکاف مستحب باشد و بعد از اتمام روز دوم اعتکاف را باطل کند قضائش واجب است. [۷۲]

مسأله :

اگر قبل از اتمام روز دوم ، اعتکاف مستحبی را باطل کند ، چیزی بر عهده او نیست. [۷۳]

مسأله :

اگر در موقع نیّت اعتکافِ واجب ، شرط رجوع کرده باشد ، اگر یکی از محرمات را انجام دهد ، قضاء و از سر گرفتن ، هیچ‌کدام لازم نیست . [۷۴]

حکم ترک اعتکاف در روز سوم به‌علت حائض‌شدن یا مریض‌شدن :

آیت الله وحید خراسانی:

چنانچه روز سوم حیض شود ، واجب است اعتکاف (سه روز ) را قضا نماید ، یعنی یک اعتکاف کامل بجا آورد. و اگر روز سوم مریض شود ، بنابراحتیاط واجب ، اعتکاف (سه روز ) را قضا نماید یا به مجتهد جامع‌الشرایط که بعد از معظم ‌له از دیگران أعلم است ، رجوع نماید.

مقام معظم رهبری :

پاسخ اول : درصورت حائض ‌شدن ، حتّى اگر در ساعات آخر روز سوم باشد ، اعتکاف باطل مى‌شود و اعتکاف سال بعد بر این شخص لازم نیست.

پاسخ دوم : اگر مریضى به‌ نحوى باشد که روزه‌گرفتن و اعتکاف مشقّت داشته باشد ، ترک اعتکاف مانعى ندارد و نیازى به اعاده نمى‌باشد.

آیت الله مکارم شیرازی :

درمورد حائض‌شدن زن در روز سوم اعتکاف ، اگر اعتکاف نذری نبوده ، احتیاط مستحب آن است که آن اعتکاف را قضا کند؛ هر چند در ماه دیگری باشد و درصورتی‌که مریض شود ، می‌تواند اعتکاف را به هم بزند و درصورتی‌که روز سوم باشد ، باید قضا کند و همچنین اگر به ‌عنوان نذر بوده ، باید قضا کند ؛ ولی کفّاره ندارد.

آیت الله سیستانی :

اگر زنی که معتکف شده است بعد از‌ اتمام روز دوم اعتکاف ، حائض شود واجب است فوراً از مسجد خارج شود و قضاء اعتکاف بر او بنابر احتیاط واجب لازم می باشد ، مگر آنکه در ابتدای اعتکاف شرط رجوع (شرط رها نمودن اعتکاف در اثنای آن) کرده باشد که در این صورت با پیش آمدن عذر مذکور ، اعتکاف را حتّی در روز سوّم رها کرده و قضای آن نیز واجب نمی باشد . [۷۵]

سؤال۱ :

خانمی که به واسطه نذر (معیّن یا غیر معیّن) یا اعتکاف مستحبی معتکف شده ، اگر روز دوم یا سوم حائض شود ، آیا قضای اعتکاف بر او واجب است؟

آیت الله بهجت :

در مورد نذر ، مطلقاً باید آن اعتکاف را قضا کند و در مورد اعتکاف مستحبی در روز دوم قضا ندارد و در روز سوم اگر حائض شود ، باید آن را قضا کند مگر اینکه از اول اعتکاف شرط رجوع کرده باشد.

آیت الله شبیری زنجانی :

اعتکاف وی باطل است و در صورتی که اعتکاف به واسطه نذر غیر معین بر او لازم شده باشد ، اعتکاف درزمان دیگری بر وی واجب است.

آیت الله صافی گلپایگانی:

در مورد سؤال در نذر معیّن و مستحبی قضا ندارد و در نذر غیر معیّن باید نذر خود را بعد از پاک شدن از حیض ادا کند. [۷۶]

سؤال۲ :

آیا قضای اعتکاف واجب ‌فوری است ؟

قضای اعتکاف ، واجب فوری نیست ، هرچند انجام آن در اولین فرصت مطابق احتیاط است. [۷۷]

 

کفّارۀ اعتکاف

مشهور مراجع امامیه:

هرگاه معتکف به ‌سبب آمیزش ، هرچند در شب ، اعتکاف واجب خود را باطل کند ، باید کفّاره بپردازد. امّا اگر با یکی دیگر از محرّمات ، اعتکاف را باطل نماید ، کفّاره ندارد ؛ هرچند پرداخت کفّاره در غیرآمیزش نیز موافق احتیاط است ، بلکه احتیاط*  آن است که در اعتکاف مستحبی ، اگر قبل از تکمیل روز دوم باطل شود نیز کفّاره بدهد.

کفّاره بطلان اعتکاف ، کفّاره ماه مبارک رمضان است که فرد مخیّر است شصت روز را روزه بگیرد یا شصت فقیر را طعام دهد ، هرچند احتیاط استحبابی مراعات کفّاره مرتّبه است ، یعنی شصت روز روزه بگیرد و اگر نتوانست شصت فقیر را طعام دهد.

* آیات عظام امام‌ ، فاضل لنکرانی :

اگر در اعتکاف مستحبی ، به ‌وسیلۀ آمیزش بخواهد از اعتکاف صرف ‌نظر کند، کفّاره ندارد ، امّا اگر نخواهد از اعتکافش صرف‌ نظر کند ، احتیاط واجب کفّاره بدهد. [۷۸]

 

برای اطلاع از برخی از استفتائات مقام معظم رهبری پیرامون اعتکاف اینجا را کلیک نمایید

برای اطلاع از فتاوای تفصیلی و دقیق آیت الله سیستانی پیرامون اعتکاف اینجا را کلیک نمایید

برای اطلاع از فضیلت اعتکاف و پیامهایی از یکی از مراجع عالیقدر شیعه پیرامون اعتکاف اینجا را کلیک نمایید

 

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[۱] عروه الوثقی­ج۲ص۷۵ ؛ وسیله النجاه م۱۱۸۷؛ بهجت استفتائات ج۲ س۳۱۲۲ ، کتاب اعتکاف عبادتی کامل آیه الله مکارم ص۶۹. م۱ .

[۲] استفتائات جدید ، سایت مقام معظم رهبری ، استفتائات آیه الله بهجت ج۲ س۳۱۲۱ ص۴۳۹ ، هزار و یک مسألۀ فقهی آیه الله نوری همدانی ج۲ س۲۷۱ ص۸۱ ، استفتائات جدید آیه الله مکارم ج۲ س۴۵۴ ص۱۵۸ ، استفتائات جدید آیه الله مکارم ج۲ س۴۵۴ ص۱۵۸ .

[۳] تحریر الوسیله، ج۱، ص۲۸۷؛ آیه الله صافی، هدایه العباد، ج۱، ص۲۷۷؛ آیه الله بهجت، وسیله النجاه، ص۳۳۱؛ آیه الله بهجت، استفتائات، ج۲ ، ص ۴۳۹ ، س۳۱۲۷ ؛ مجموعه ‌استفتائات مقام معظم رهبری آیت‌الله خامنه‌ای در سایت ایشان ، عروه الوثقی شرائط صحه الاعتکاف شرط الثالث ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۷۲، م۱۳.

[۴] کتاب اعتکاف عبادتی کامل آیه الله مکارم ص۷۰ مسأله ۳ .

[۵] عروه الوثقی ج۲ ص۷۵ ، استفتائات آیه الله بهجت  ج۲ ص۴۴۰، استفتائات جدید آیه الله تبریزی ج۱ ص۱۵۲ .

[۶] عروه الوثقی، ج۲، ص۷۵، منهاج الصالحین آیه الله سیستانی ج۱ ، م۱۰۶۸ ، اعتکاف عبادتی کامل، آیه الله مکارم ص۱۰۶م ۵ ،( تذکّر: آیت الله مکارم در تعلیقه بر عروه فی شرائط صحه الاعتکاف و فی شرایط صحه الصوم ، ایمان را شرط قبولی عمل می دانند، ولی آنچه در متن آمده فتوای متأخّر ایشان است و بر تعلیقه عروه مقدّم می باشد.)  .

[۷] عروه الوثقی، ج۲ شرائط صحه الصوم، شرط الثانی ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۱۰۶ س۸ .

[۸] عروه الوثقی، ج۲ص۷۶. شرائط صحه الاعتکاف شرط الثالث ، اعتکاف عبادتی کامل ص۷۲ م ۱۰ ، توضیح المسائل آیه الله وحید م ۱۷۵۹.

[۹] عروه الوثقی ج۲ ص۷۶. شرائط صحه الاعتکاف .

[۱۰] جامع المسائل، ج۲ س۴۵۲ ص۱۸۱.

[۱۱] منهاج الصالحین ج۲ م ۲۵۲ ، تعلیقه عروه الوثقی امام خمینی ، الاستحاضه، م۱۸ ؛ رساله ص ۵۵ ، م۴۲۸ ،  . آیه الله مکارم‌ تعلیقه بر عروه الوثقی ج۱، ص۲۷۷، الاستحاضه، م۱۸ ، رساله آیه الله‌زنجانی ص۱۰۲ م۴۳۴ .

[۱۲] رساله آیه‌الله مکارم‌ ص۷۹، م۴۰۴ ، عروه الوثقی فصل فی الاستحاضه م ۱۲ و عروه الوثقی فصل فی شرائط صحه الصوم الرابع و توضیح المسائل مراجع مسأله  ۴۱۸ و ۱۶۴۳ و منهاج الصالحین آیات عظام خویی، تبریزی، وحید م۲۵۲ ،  توضیح المسائل مراجع مسأله ۴۱۷ ،  توضیح المسائل آیه الله وحید خراسانی م۴۲۳ .

[۱۳] عروه الوثقی، ج۲، ص۸۴، الثامن.

[۱۴] تحریر الوسیله امام ج۱ فی شروط الاعتکاف، الشرط الثالث ،  هدایه العباد  آیه الله صافی ج۱ شروط الاعتکاف، م ۱۴۰۲، الشرط الثالث ، تعلیقه عروه الوثقی  آیات عظام خوئی، سیستانی، فاضل، مکارم، نوری همدانی ج۲ کتاب الاعتکاف ، شرائط الصحه ، مسأله ۴ ، استفتائات جدید، آیه الله مکارم ج۲ س۴۸۱ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت شرائط صحه الاعتکاف، الشرط الثالث، م ۱۱۹۰ ، استفتائات جامعه الزهراء احکام ۷ ص۱۶ .

[۱۵] جواب به سیصد مسأله آیت الله صافی ، موجود در سایت ، اعتکاف عبادتی کامل ص۷۴ ، استفتائات آیت الله  مکارم ج۲ ص۱۶۲  س۴۸۱ .

[۱۶] عروه الوثقی ج۲، شرائط الاعتکاف ، الشرط الخامس ، ج۱، شروط الاعتکاف ، الشرط الرابع ، وسیله النجاه آیه الله بهجت ، شرائط صحه الاعتکاف ، الشرط الرابع ، م۱۱۹۱ ص۳۳۱ ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۷۵ مسأله ۲۱ .

[۱۷] عروه الوثقی  مرحوم  ج۲، شرائط الاعتکاف، الشرط الخامس ، هدایه العباد آیه الله صافی گلپایگانی، ج۱، شروط الاعتکاف، الشرط الرابع ، وسیله النجاه آیه الله بهجت ، شرائط صحه الاعتکاف ، الشرط الرابع ، م۱۱۹۱ ص۳۳۱  ، پاسخ به سیصد مسأله، ج۲، موجود در سایت آیت‌الله صافی، سؤال۱۳۲ ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۷۵ مسأله ۲۱ .

[۱۸] عروه الوثقی، ج۲، ص۷۷ ، شرائط صحه الاعتکاف شرط السادس ، تحریر الوسیله ج۱ ص۲۸۸ ، استفتاءات موجود رهبری در سایت .

[۱۹] اجوبه الاستفتائات، سؤال۴۰۱ ،  اعتکاف عبادتی کامل ص۸۰ ، آیه الله فاضل، جامع المسائل ج۱، س۶۱۷ ، استفتائات آیه الله بهجت ج۲، ص۴۴۳، م۳۱۳۸.

[۲۰] استفتائات آیه الله بهجت ، ج۲ س۳۱۴۱ ص۴۴۳ ، آیه الله صافی، جامع الاحکام، ج۱، ص۱۴۴.

[۲۱]‌ استفتائات مقام معظم رهبری آیت‌الله خامنه‌ای در سایت ایشان ، پاسخ به سیصد سؤال آیه الله صافی موجود در سایت ،  آیه الله بهجت، استفتائات، ج۲، ص۴۴۳ ،  جامع‌المسائل آیه الله فاضل ، ج۱، ص۱۶۰ ، اعتکاف عبادتی کامل. ص۷۹م۳۶و ص۱۱۰س۲۳ .

[۲۲] استفتائات جدید آیه الله مکارم ، ج۲، ص۱۵۸.

[۲۳] تحریر الوسیله ج۱خاتمه فی الاعتکاف، فی شروطه، الشرط السادس ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحه الاعتکاف، الشرط السادس، م ۱۱۹۳ ، عروه الوثقی  ج۲، کتاب الاعتکاف، الشرط السابع .

[۲۴] الاحکام الواضحه آیه الله فاضل لنکرانی، الاعتکاف، الشرط الخامس ص۲۶۹ ، عروه الوثقی  ج۲، کتاب الاعتکاف، الشرط السابع ، منهاج الصالحین ج۱ الخاتمه فی الاعتکاف، الشرط الخامس ، تحریر الوسیله ج۱ خاتمه فی الاعتکاف، فی شروط الاعتکاف الشرط السادس ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحه الاعتکاف، الشرط السادس، م ۱۱۹۳ ص۳۳۲ ، استفتائات، ج۲، آیه الله بهجت ص۴۴۲، س۳۱۳۶.

[۲۵] تحریر الوسیله ج۱، فی شروط الاعتکاف، الشرط السادس ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحه الاعتکاف، الشرط السادس، م ۱۱۹۳ ص۳۳۲ ، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱، شروط الاعتکاف، م ۱۴۰۲، الشرط السادس ، عروه الوثقی  تعلیقه ج۲، کتاب الاعتکاف، الشرط السابع ، منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، تبریزی، وحید، سیستانی ج۱ الخاتمه فی الاعتکاف، الشرط الخامس .

[۲۶] عروه الوثقی، ج۲، ص۸۳ م۲۹ ؛ اعتکاف عبادتی کامل؛ وسیله النجاه، ج۱، ص۳۳۲، م۱۱۹۳ .

[۲۷] منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، تبریزی، وحید، سیستانی الخاتمه فی الاعتکاف، الشرط السادس ، هدایه العباد آیه الله صافی گلپایگانی، ج۱، الاعتکاف، م۱۴۰۲ ، الشرط السابع ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، خاتمه فی الاعتکاف، شرائط صحه الاعتکاف، م۱۱۹۴، الشرط السابع ص۳۳۲ ، تحریر الوسیله مرحوم امام، ج۱، خاتمه فی الاعتکاف، القول فی شروطه، الشرط السابع ص۲۷۹، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل لنکرانی، الاعتکاف، الشرط السادس ص۲۶۹ ، عروه الوثقی  ج۲، کتاب الاعتکاف، شروط الاعتکاف، الشرط الثامن .

[۲۸] منهاج الصالحین ج۱، الخاتمه فی الاعتکاف، الشرط السادس ، هدایه العباد آیه الله صافی گلپایگانی، ج۱، الاعتکاف، م۱۴۱۵ ص۲۴۰، وسیله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحه الاعتکاف، م۱۲۰۶ ص۳۳۵، تحریر الوسیله مرحوم امام، ج۱، خاتمه فی الاعتکاف، القول فی شروطه، م۱۲ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل لنکرانی، الاعتکاف، الشرط السادس ص۲۶۹ ، عروه الوثقی   ج۲، کتاب الاعتکاف، فی شرائط الاعتکاف، م۳۶ ، استفتائات جدید آیه الله مکارم ج۲، س۴۹۰ صص۱۶۳ و۱۶۴ .

[۲۹] تحریر الوسیله ج۱، خاتمه فی الاعتکاف، القول فی شروطه، م ۹ ص۲۸۱ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحه الاعتکاف، م ۱۲۰۳ ص۳۳۴ ، هدایه العباد آیه الله صافی گلپایگانی، ج۱شروط الاعتکاف، م ۱۴۱۲ ص۲۳۹ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، الاعتکاف، الشرط السادس ص۲۶۹ ، عروه الوثقی  ج۲، شروط الاعتکاف، م ۳۰ ، هزار و یک مسأله فقهی، ج۲ س ۲۸۳ ص۸۳ ، منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، تبریزی، سیستانی، وحید ج۱ الخاتمه فی الاعتکاف، الشرط السادس.

[۳۰] استفتاءات کتبی .

[۳۱] تحریر الوسیله ج۱، خاتمه فی الاعتکاف، القول فی شروطه، م ۹ ص۲۸۱  ، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱شروط الاعتکاف، م ۱۴۱۲ ص۲۳۹ ، عروه الوثقی   شرائط الاعتکاف، م ۳۰ ، منهاج الصالحین آیه الله سیستانی، ج۱الخاتمه فی الاعتکاف، الشرط السادس ص۳۴۴ ، هزار و یک مسأله فقهی، ج۲ س۲۷۷ ص۸۲ .

[۳۲] عروه الوثقی  ج۲شروط الاعتکاف، م ۳۰ استفتائات جدید آیه الله مکارم، ج۲، ص۱۶۴، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱ شروط الاعتکاف، م ۱۴۱۲، منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، سیستانی، تبریزی، وحید ج۱ الخاتمه فی الاعتکاف، الشرط السادس ، هزار و یک مسئله فقهی، ج۲ س۲۷۸ ص۸۲، وسیله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحه الاعتکاف، م ۱۲۰۳ ص۳۳۴ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل ، الاعتکاف، الشرط السادس ص۲۶۹ ، تحریر الوسیله مرحوم امام ج۱ خاتمه فی الاعتکاف، القول فی شروطه، م ۹ .

[۳۳] هدایه العباد آیه الله صافی ج۱، الاعتکاف، م۱۴۱۲ ، وسیله النجاه بآیه الله هجت، شرائط صحه الاعتکاف، م۱۲۰۳ ص۳۳۴ ، استفتائات، آیه الله بهجت ج۲، ص۴۴۵ ؛ الاحکام الواضحه آیه الله فاضل الاعتکاف، الشرط السادس ص۲۶۹ ، عروه الوثقی  ج۲ کتاب الاعتکاف، شرائط الصحه م۳۰ ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۸۴.

[۳۴] منهاج الصالحین آیات عظام خویی ، وحید ج۲ ص۳۰۹؛ منهاج الصالحین آیه الله سیستانی ، ج۱ ص۳۳۴ ، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱م۱۴۱۲، وسیله النجاه  آیه الله بهجت، ص۳۳۵.

[۳۵] استفتائات جدید آیه الله مکارم شیرازی، ج۲ س۴۹۶ ص۱۶۵ ، استفتاءات خصوصی .

[۳۶] جامع الاحکام ، ج۱ س۵۱۵ ص۱۴۴ پاسخ به سیصد مسأله موجود در سایت آیت الله صافی .

[۳۷] استفتائات آیه الله بهجت ج۲، ص۴۴۵ ،  هزار و یک مسأله فقهی آیه الله نوری همدانی، ج۲ س ۲۷۶ ص۸۲ .

[۳۸] اعتکاف عبادتی کامل، ص۱۱۶تا۱۲۰ ، استفتائات آیت الله وحید ، موجود در سایت معظم له .

[۳۹] استفتاء خصوصی کتبی :  معظّم له در تعیین حدود عرفی مقدار خروج فرموده اند: خروج برای حدود یک ساعت برای ضرورت عرفی اشکال ندارد و بیش از آن محل اشکال می باشد و چنانچه زمان خروج بسیار طولانی گردد که صورت اعتکاف به هم بخورد ، اعتکاف باطل می شود.

[۴۰] استفتائات جامعه الزهرا مجموع احکام۷ ص۵۴و۵۵ .

[۴۱] مسائل جدید ، ج۵ ص۱۳۹ .

[۴۲] استفتاءات خصوصی .

[۴۳] عروه الوثقی  ج۲ فی شرائط الاعتکاف، الشرط الثامن ص۷۹ .

[۴۴] تحریر الوسیله مرحوم امام، ج۱، القول فی شروطه، م۷ ص۲۸۰ و کتاب الطهاره، القول فی احکام النجاسات، م۴ ص۱۰۸ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، م ۱۱۰۴ ص۲۶۹ ، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱ الاعتکاف م ۱۴۱۰ ص۲۳۹ ، عروه الوثقی  ج۲، کتاب الاعتکاف، شروط الاعتکاف، م۲۰ و م۲۳ ، منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، سیستانی، تبریزی، وحید ج۱، الخاتمه فی الاعتکاف، م ۱۰۷۱ و غسل الجنابه، م ۱۸۰ ، مجموعه‌ استفتائات مقام معظم رهبری آیت‌الله خامنه‌ای در سایت ایشان .

[۴۵] تحریر الوسیله ج۱ ص۲۹۰ ، هدایه العباد آیت الله صافی م۱۴۱۱ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت ص۳۳۵ ، مجموعه‌استفتائات رهبری در سایت ایشان .

[۴۶] عروه الوثقی ج۲ اعتکاف ، شرائط صحه الاعتکاف مورد الثامن ، تحریر الوسیله ج۱ شرایط صحه الاعتکاف مورد السابع ص۲۸۸ و ص۲۹۰م۱۰ ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۸۴ ، رساله آیت الله وحید م ۱۷۶۷ .

[۴۷] عروه الوثقی، ج۲، ص۸۴ ، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱ م۱۴۱۵،  تحریر الوسیله ج۱ ص۲۹۰ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، ص۲۷۰ ، منهاج الصالحین آیه الله سیستانی ج۱ ص۳۴۴ ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۸۲ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، خاتمه فی الاعتکاف، م ۱۲۰۵ ، منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، تبریزی، وحید، سیستانی ج۱، الخاتمه فی الاعتکاف، م۱۰۷۷ .

[۴۸]  تحریر الوسیله ج۱، خاتمه فی الاعتکاف، القول فی شروطه، م ۹ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، الاعتکاف، الشرط السادس ،  هدایه العباد آیه الله صافی گلپایگانی، ج۱، الاعتکاف، شروط الاعتکاف، م ۱۴۱۲ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحه الاعتکاف، م ۱۲۰۳ ، عروه الوثقی  ج۲ شروط الاعتکاف، م ۳۵ ، منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، تبریزی، وحید، سیستانی ج۱ الخاتمه فی الاعتکاف، الشرط السادس .

[۴۹] استفتاء خصوصی .

[۵۰] استفتائات جدید آیت الله تبریزی ج۱ س ۷۲۹ ص۱۵۲ ، استفتاء خصوصی از سایر مراجع .

[۵۱] استفتاء خصوصی کتبی از مراجع معظم تقلید

[۵۲] تحریر الوسیله ج۱، خاتمه فی الاعتکاف، القول فی شروطه، م ۹ ، عروه الوثقی  ج۲، کتاب الاعتکاف، شرائط الصحه، م ۳۵ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحه الاعتکاف، م ۱۲۰۳ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، الاعتکاف، الشرط السادس ، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱، شروط الاعتکاف، م ۱۴۱۲ .

[۵۳] تحریر الوسیله ج۱، خاتمه فی الاعتکاف، القول فی شروطه، م ۹ ، هدایه العباد آیه الله صافی گلپایگانی ج۱، الاعتکاف ، م ۱۴۱۲ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل ، الاعتکاف، الشرط السادس ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، شرائط صحه الاعتکاف، م ۱۲۰۳، منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، تبریزی، وحید، سیستانی ج۱، الخاتمه فی الاعتکاف، الشرط السادس ، عروه الوثقی  ج۲، شروط الاعتکاف، م ۳۵ .

[۵۴] عروه الوثقی، ج۲، ص۸۵. م۳۶ ؛ استفتائات آیت الله بهجت ج۲، ص۴۴۵.

[۵۵] عروه الوثقی ، فی احکام الاعتکاف مورد الاول .

[۵۶] تحریر الوسیله ج۱، القول فی احکام الاعتکاف ، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱، الاعتکاف م ۱۴۱۷ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، احکام الاعتکاف، م ۱۲۰۸ و استفتائات، ج۲، س۳۱۵۱ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، احکام الاعتکاف، م ۱۱۰۹ ،  منهاج الصالحین آیات عظام عظام خوئی، تبریزی، وحید، سیستانی ج۱، فصل فی احکام الاعتکاف، م ۱۰۷۸ ، عروه الوثقی  ج۲، کتاب الاعتکاف، فصل فی احکام الاعتکاف ، استفتائات جدید، آیه الله مکارم شیرازی، ج۲، س۵۰۲ ص۱۶۶ .

[۵۷] عروه الوثقی ج۲، کتاب الاعتکاف، فصل فی احکام الاعتکاف استفتائات جدید، آیه الله مکارم ج۳، س۳۲۴ ص۱۰۸ ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۸۹ .

[۵۸] عروه الوثقی ج۲ ص۸۷ .

[۵۹] عروه الوثقی، ج۲، ص۸۷ ، اعتکاف عبادتی کامل، ص۹۰.

[۶۰] تحریر الوسیله ج۱، خاتمه فی الاعتکاف، القول فی‌احکام الاعتکاف، ص۲۸۲ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، الاعتکاف، احکام الاعتکاف، م ۱۱۰۹ ص۲۷۰ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، احکام الاعتکاف، م ۱۲۰۸ ص ۳۳۶ و استفتائات جدید، ج۲، س۳۱۵۲ ص۴۴۶ ،  منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، تبریزی، وحید، سیستانی ج۱، فصل فی احکام الاعتکاف، م ۱۰۷۸ ،  هدایه العباد آیه الله صافی ج۱، شروط الاعتکاف، م ۱۴۱۹ و استفتائات پیرامون اعتکاف، س ۱۰۰ ص۷۱ ، عروه الوثقی  ج۲ فصل فی احکام الاعتکاف ، استفتائات جدید آیه الله مکارم ج۲ س۴۹۹.

[۶۱] استفتاء خصوصی ، اعتکاف عبادتی کامل ص۱۲۳.

[۶۲] استفتائات خصوصی .

[۶۳] عروه الوثقی ج۲، ص۸۷ محرمات الاعتکاف مورد الرابع .

[۶۴] استفتائات خصوصی .

[۶۵] منهاج الصالحین آیت الله سیستانی ج۱، ص۳۴۶، م۱۰۸۳ ، منهاج الصالحین آیات عظام خویی ،  وحید  ج۲، ص۳۱۲ ، م۱۰۸۱.

[۶۶] عروه الوثقی ج۲ فی احکام الاعتکاف مورد الخامس .

[۶۷] عروه الوثقی ج۲ ص۸۸  محرّمات الاعتکاف م۱ ،  منهاج الصالحین آیات عظام خویی، سیستانی ج۱ م۱۰۸۰ .

[۶۸] عروه الوثقی ج۲ ص۸۸  محرّمات الاعتکاف م۱ .

[۶۹] تحریر الوسیله ج۱القول فی احکام الاعتکاف، م ۲ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، احکام الاعتکاف، م ۱۲۱۰ ،  هدایه العباد آیه الله صافی ج۱، الاعتکاف، م ۱۴۲۳ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، احکام الاعتکاف، م ۱۱۱۱ ص۲۷۱ ، عروه الوثقی  ج۲ فصل فی احکام الاعتکاف، م۳ ، منهاج الصالحین آیات عظام خوئی، تبریزی، وحید، سیستانی ج۱، فصل فی احکام الاعتکاف، م۱۰۸۰ .

[۷۰] عروه الوثقی ج۲ فی احکام الاعتکاف م۳ .

[۷۱] عروه الوثقی ج۲ فی احکام الاعتکاف م۴ ، تحریر الوسیله مرحوم امام، ج۱، القول فی احکام الاعتکاف، م ۲ ، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱، الاعتکاف م ۱۴۲۳ ، وسیله النجاه آیه الله بهجت، خاتمه فی الاعتکاف، احکام الاعتکاف، م ۱۲۱۰ ، جامع المسائل آیه الله بهجت ج۲، احکام الاعتکاف ص۵۶ ، الاحکام الواضحه آیه الله فاضل، الاعتکاف ، احکام الاعتکاف، م۱۱۱۱ ص۲۷۱  ، عروه الوثقی  ج۲، فی أحکام الاعتکاف، م ۴ ،  منهاج آیات عظام خوئی، تبریزی، وحید، سیستانی ج۱ فی احکام الاعتکاف م ۱۰۸۱ ، اعتکاف عبادتی کامل ص۹۲.

[۷۲] عروه الوثقی، ج۱، ص۸۹؛ اعتکاف عبادتی کامل آیت‌الله مکارم ، تحریر الوسیله، ج۱ ص۲۹۲ ؛ منهاج الصالحین آیه الله خویی ج۱ م ۱۰۸۲ ، هدایه العباد آیه الله صافی ج۱ م۱۴۲۴ .

[۷۳] عروه الوثقی ج۲ فی احکام الاعتکاف م۵ .

[۷۴] عروه الوثقی ج۲ فی احکام الاعتکاف م۵ .

[۷۵] استفتاء خصوصی .

[۷۶] استفتاء خصوصی .

[۷۷] عروه الوثقی، ج۱ ص۸۹ م۶ .

[۷۸] تحریر الوسیله ج۱، القول فی احکام الاعتکاف، مسأله ۳ ،  هدایه العباد آیت الله صافی ج۱، الاعتکاف، م ۱۴۲۶ ،  منهاج آیات عظام خوئی، تبریزی ،  وحید ، سیستانی ج۱، فصل فی احکام الاعتکاف، م ۱۰۸۴ ، استفتائات جدید ، آیت الله مکارم ج۲، س۵۱۰ ص۱۶۸، عروه الوثقی  ج۲، فی احکام الاعتکاف، مسأله ۹.