احکام غیبت
مطابق با نظرات یگانه مرجع تقلید جهان تشیع حضرت آیت الله العظمی امام خامنهای قدّسسرّه
برگرفته از استفتائات سایت لیدر و رساله آموزشی
دسته اول:
تعریف و ماهیت غیبت (۱)
سؤال: غیبت به چه معناست؟ آیا فقط گفتن عیب های پنهان کسی جلوی دیگران غیبت است یا هر چیزی که او کراهت دارد؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
غیبت آن است که پشت سر مسلمان، عیب مستور او (امری که مستور عرفی است) گفته شود، مشروط به اینکه به قصد تنقیص و مذمت او باشد. بنا بر این در فرض سؤال بیان آنچه عیب نیست، اما موجب اذیت و آزار دیگران شود، جایز نیست.
تعریف و ماهیت غیبت (۲)
سؤال: غیبت از کسی که راضی هست، آیا باز هم گناهه؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
غیبت حرام است؛ هر چند غیبت شونده راضی باشد غیبت او را بکنند.
تعریف و ماهیت غیبت (۳)
سؤال: اگر دو نفر عیب معلوم کسی را بگویند، آیا غیبت است؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
اگر عیبی است که معمولاً و عرفاً کسی از آن خبر ندارد و به قصد تنقیص بگویند، غیبت محسوب میشود.
تعریف و ماهیت غیبت (۴)
سؤال: اگر دو شخص در مورد شخص سومی صحبت کنند، که هر دو نفر به آن موضوع آگاهی دارند، (به عنوان مثال صحبت در مورد دروغ گویی شخصی که هر دو نفر به این موضوع آگاه هستند) آیا غیبت محسوب میشود؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
اگر عیب پنهان محسوب نمیشود، حکم غیبت را ندارد، ولی ممکن است به دلیل دیگری مانند توهین، حرام باشد.
دسته دوم:
مصادیق و موارد مشکوک غیبت (۱)
سؤال: اگر صحبت از شخص سوّمی باشد که طرف مقابل آن شخص را ندیده و نمیشناسد، غیبت محسوب میشود؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
در صورتی که فرد را نمیشناسد و محصور بین چند نفر هم نیست، غیبت نیست.
مصادیق و موارد مشکوک غیبت (۲)
سؤال: اگر برادرم به من بگوید، “یکی از دوستانم شراب خوار است”، در حالی که من نمیدانم که در مورد کدام دوستش صحبت میکند، آیا غیبت است؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
موارد مختلف است؛ کسی که عیب او گفته میشود، اگر برای مخاطب بکلی ناشناس و مجهول الهویه باشد، این عیب گویی، غیبت محسوب نمیشود، ولی اگر مردد میان چند نفر محدود باشد، بنابر احتیاط واجب باید اجتناب شود.
مصادیق و موارد مشکوک غیبت (۳)
سؤال: ذکر عیب، چنان که مردد بین افراد محصور باشد، آیا حکم غیبت را دارد؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
چنانچه اطراف شبهه خیلی کم است مثلاً تردید بین دو نفر، سه نفر باشد این موارد، حکماً ملحق به غیبت است؛ ولی اگر اطراف تردید زیاد شد، مثلاً بیست نفر، سی نفر، در این موارد الحاق حکمی به غیبت بعید است.
مصادیق و موارد مشکوک غیبت (۴)
سؤال: در فوتبال گاهی لقبهایی مثل کیسه و… برای تیمهای مختلف میگذارند؛ آیا عیبی دارد؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
اگر غیبت و یا توهین و یا تمسخر اشخاص مسلمان محسوب شود، جایز نیست.
مصادیق و موارد مشکوک غیبت (۵)
سؤال: در بحث غیبت گفته شده اگر گناه علنی باشد غیبت حرام است و اگر آشکار باشد غیبت حرام نیست، ملاک تشخیص آن چیست؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
قدر متیقن از ستر و کشف، ستر و کشف در همان محیط و جامعه است، مقصود از ستر و کشفیکه موجب جواز یا عدم جواز ذکر عیب میشود، ستر و کشف در همان محیط و جامعه است. بنابراین جایز نیست انسان آن عیب را در محیطها و شهرهای دیگر، یا در وسایلی از قبیل روزنامه، رادیو و سایت که امکان انتشار فراوانش وجود دارد، افشا کند.
مصادیق و موارد مشکوک غیبت (۶)
سؤال: گوش دادن به غیبت پسر بچۀ نابالغ آیا جایز است یا خیر؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
اگر غیبتی که گفته میشود، غیبت پسر بچه ممیز باشد، یعنی بدگویی از او موجب متأثر شدنش شود، جایز نیست؛ همچنین گوش دادن به غیبتی که توسط پسر بچه نابالغ گفته میشود، نیز حرام است.
دسته سوم:
توبه و جبران در غیبت (۱)
سؤال: آیا به فردی که غیبت او را کرده ایم، جهت حلالیت باید اطلاع دهیم یا باید استغفار کرد؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
غیبت حرام است؛ و از گناهانی است که توبه جدّی و واقعی از آن لازم است. و باید از غیبت شونده طلب حلالیت نمایید؛ مگر این که مستلزم مفسدهای گردد و یا دسترسی به او ممکن نباشد؛ که در این صورت لازم نیست ولی در هر صورت برایش استغفار نمایید.
توبه و جبران در غیبت (۲)
سؤال: آیا برای توبه از غیبت و تهمت، حلالیت طلبیدن هم لازم است؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
اگر امکان طلب حلالیت از او باشد، باید طلب مغفرت و بخشش کند و اگر امکان استحلال از او نیست، برایش استغفار نماید؛ همچنین در مورد تهمت، اگر امکان تکذیب خبر را داشته باشد، باید آن را تکذیب کند.
دسته چهارم:
وظیفه شنوندهی غیبت (۱)
سؤال: آیا شنیدن غیبت حرام است؟ آیا وظیفهای دارد؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
به طور کلی اگر شنونده، استماع* غیبت کند، هر چند گوینده آن را ادامه ندهد، غیبت محسوب میشود و رد غیبت واجب است.
––––––––––
*مراد از استماع غیبت آن است که کسی غیبت را گوش کند، نه این که تصادفاً کلمهای به گوشش برسد؛ (که به آن سماع گویند.) فرق نمیکند این گوشدادن همراه با رضایت باشد یا بدون رضایت.
وظیفه شنوندهی غیبت (۲)
سؤال: در محل کار، دو نفر در حال غیبت کردن هستند. اگر صحبت آنها را بدون قصد بشنویم، آیا مصداق استماع غیبت است؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
در فرض سؤال، استماع غیبت صدق نمیکند؛ لکن با وجود شرایط نهی از منکر، باید نهی از منکر کنید.
وظیفه شنوندهی غیبت (۳)
سؤال: آیا نهی از منکر شخص غیبت کننده، در صورت وجود شرایط امر به معروف و نهی از منکر، واجب میشود یا بدون شرایط نیز واجب است؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
نهی از منکر با وجود شرایط آن واجب میشود؛ ولی ردّ غیبت، بدون وجود شرایط نهی از منکر هم واجب است.
وظیفه شنوندهی غیبت (۴)
سؤال: مادر من گاهی اوقات پشت سر دوست، آشنا یا فامیل، غیبت میکند و بارها به او تذکر داده ام، ولی باز این عمل را تکرار میکند. گاهی اوقات سر این موضوع با او بحث میکنم و کار به عصبانیت میکشد. آیا این عصبانیت من گناه محسوب میشود؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
صِرف آنچه ذکر کرده اید مادامی که موجب بی احترامی و اذیت مادر نشود، گناه نیست. در هر حال وظیفه شما رد غیبت و با وجود احتمال تأثیر، امر به معروف و نهی از منکر، آن هم با زبان نرم و مراعات احترام ایشان است.
وظیفه شنوندهی غیبت (۵)
سؤال: گاهی غیبتی میشنویم که واقعیت هم دارد ولی هیچ دفاعی نمیتوان از غیبت شونده انجام داد. اگر هم دفاع کنیم، دچار دروغگویی میشویم. آیا در چنین مواردی ردّ غیبت واجب است؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
در فرض سؤال اگر جای توجیه هم باقی نیست، یعنی طوری نیست که بشود آن را توجیه کرد، رد به این صورت است که انسان بگوید بالاخره بشر است، گاهی اشتباه میکند، انسان گناه میکند، استغفار میکند، شاید استغفار کرده است.
نکته اساسی این کار در این است که چون زندگی، بر پایه روابط اجتماعی است، بدبینی و بدگمانیهای افراد باعث تیره و تار شدن فضای جامعه میشود. ازاینرو باید رد غیبت کرد و اصل را بر صحت عمل افراد گذاشت.
وظیفه شنوندهی غیبت (۶)
سؤال: آیا حضور در مجلس معصیت مثل غیبت جایز است؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
با دو شرط جایز است:
۱) به غیبت گوش داده نشود یا موجب ارتکاب حرام دیگری نشود.
۲) حضور در مجلس مذکور، نشانه تأیید آن مجلس نباشد.
تذکر: در مجالس معصیت اگر شرایط امر به معروف و نهی از منکر حاکم است، نهی از منکر واجب است؛ اگرچه با خروج از مجلس گناه باشد.
وظیفه شنوندهی غیبت (۷)
سؤال: آیا امر به معروف و نهی از منکر فقط قبل یا حین انجام گناه واجب است، یا بعد از آن هم واجب است؟ مثلاً برای جلوگیری از غیبت، باید قبل از آن نهی از منکر کرد یا بعد از انجام غیبت هم باید تذکر داد؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
در هر حال امر به معروف و نهی از منکر، با وجود شرایط آن، هنگام ترک معروف یا انجام معصیت، یا بعد از آن – در صورتی که قصد تکرار داشته باشد – واجب است. اما قبل از عمل، اگر به قصد رسیدن به حرام، شروع به مقدمات آن نماید (که معمولاً با آن مقدمات به حرام میرسد)، یا از حال شخص – از روی علم یا اطمینان و یا از دلیل معتبر – ظاهر شود که او میخواهد معصیتی را مرتکب گردد که تا به حال آن را انجام نداده است، نهی او واجب است.
دسته پنجم:
استثنائات و موارد جواز غیبت (۱)
سؤال: غیبت در چه موردی اشکال ندارد؟
جواب: موارد جواز غیبت (همچون نُصح مُستشیر، تظلّم مظلوم، جَرح شهود، نهی از منکر، دفع ضرر از غیبت شونده و…) در کتبی همچون رساله آموزشی (که همراه با مهر دفتر آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره است) جلد۲، بحث غیبت، آمده است؛ مراجعه فرمائید.
استثنائات و موارد جواز غیبت (۲)
سؤال: غیبت فرد فاسق ـ چه شنیدن و چه گفتن ـ چه حکمی دارد؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
غیبت کسی که تجاهر به فسق میکند، فقط در همان گناهی که تجاهر کرده، جایز است و نمیتوان تمام اسرار و گناهان او را فاش کرد.
استثنائات و موارد جواز غیبت (۳)
سؤال: اگر فردی عمل حرامی را آشکارا انجام دهد، در هر صورت غیبت او اشکالی ندارد؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
اگر شخصی گناهی را آشکارا انجام دهد، ولی برای آن توجیهی بیاورد، مثل اینکه شراب میخورد، ولی میگوید به تجویز دکتر است:
۱) اگر شخص مطمئن شود که این عذر موجه است← غیبت جایز نیست؛ زیرا میداند عمل او حرام نبوده، پس جهر به حرام هم واقع نشده است.
۲) اگر شخص این عذر را نپذیرد و بداند که عامل، دروغ میگوید← غیبت این شخص جایز نیست؛ زیرا این شخص لاابالی نیست؛ چرا که برای گناه خود عذر میآورد و پیداست که نمیخواهد مردم ببینند و بدانند که او مرتکب فسق میشود. لذا توجیه میکند و میگوید: “من فسقی انجام نمیدهم.”
۳) انسان شک میکند آیا این عامل، متجاهر است یا متجاهر نیست؛ یعنی نمیدانیم آیا عذر او صحیح است یا اینکه بهانه میآورد←غیبت حرام است.
استثنائات و موارد جواز غیبت (۴)
سؤال: اگر از کسی بپرسم: «چه کسی زیرابت را زده است؟» و او اسم فرد را بیاورد، آیا غیبت محسوب میشود؟ آیا میتواند به عنوان تظلم مظلوم حساب شود؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
موارد مختلف است؛ اگر به قصد خیرخواهی، افشاگری صورت گرفته باشد، غیبت نیست ولی نباید لحن کلام به نحوی باشد که تحقیر و تنقیص مؤمن محسوب شود. البته اگر ظلمی صورت گرفته، میتوان از باب تظلم گفت و اشکال ندارد.
استثنائات و موارد جواز غیبت (۵)
سؤال: اگر کسی به گونهای سبب اذیّت و آزار ما گردد، آیا غیبت از وی در جمع دوستان جایز است؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
اگر عیب پنهانی مسلمانی در غیابش به قصد مذمت و انتقاص او گفته شود، حرام است؛ مگر این که به شخصی ظلمی شده باشد، که میتواند نزد دیگران شکایت و تظلّم کند و آن ظلمی را که به او شده، نقل کند.
دسته ششم:
احکام مرتبط با غیبت (۱)
سؤال: چنانچه یک بار از امام جماعت گناه کبیره مثل غیبت شنیده شود، آیا میتوان به او اقتدا کرد؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
تا جایی که ممکن است باید کار ایشان را حمل بر صحت کنید؛ ولی اگر یقین به انجام گناه از طرف ایشان پیدا کردید، اگر بدانید توبه کرده و شرایط امام جماعت شدن را دارد، اقتدا مانعی ندارد و در غیر این صورت، اقتدا برای شما جایز نیست.
احکام مرتبط با غیبت (۲)
سؤال: فردی که در سفر، گناه کبیره غیبت را انجام میدهد باید نمازش را تمام (کامل) بخواند؟
آیتاللهالعظمی امام خامنهای قدسسره:
اگر سفر و هدف آن معصیت نباشد، ولی در ضمن سفر کار حرام (مانند غیبت) انجام شود، حکم سفر معصیت را ندارد و نماز قصر است. البته اگر کار حرام در تمام طول سفر (مگر ساعات کم) انجام گیرد بهطوری که صدق کند سفر در معصیت الهی گذشته است، در این صورت احتیاط آن است که نماز را جمع بخواند.
