دلیل اینکه ارث مرد دو برابر زن است

پرسش:

چرا ارث پسر دوبرابر ارث دختر می‌باشد؟

نام مرجع تقلید:

مقام معظم رهبری حضرت آیت الله العظمی خامنه ای (حفظه الله تعالی)

پاسخ:

با عرض سلام و ادب؛

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

للذّکر مثل حظ الانثیین (۱) (سهم پسر به‌اندازه سهم دو دختر است.)

برای دلیل این مسئله باید به عرض برسانیم که ما باید مطیع بی‌چون‌وچرای اسلام باشیم و هرچه اسلام دستور به آن داده، مطلق قبول نماییم؛ چون به قطع می‌دانیم اسلام به‌اندازه ذره‌ای اشتباه ندارد و هر چه می‌گوید عین حقیقت بوده و به نفع ماست، منتهی ما جاهل به دلائل خیلی از احکام هستیم.

امّا در کنار تعبّد، برای روشن‌شدن از دلیل الهی با علم و یقین به صحت، برای آرامش قلب خود و ارشاد و قانع نمودن دیگران می‌توان دنبال علت حکمی رفت؛ ولی اگر به علت حکمی دست نیافتیم، نباید او را رد نموده یا اعتراض نماییم، چون علت همه احکام برای ما روشن نیست.)

علت حکم مسئله‌ای که فرمودید را در ۵ حدیث از وجود نازنین حضرات معصومین (صلوات الله و سلامه علیهم اجمعین) بیان می‌نماییم:

حدیث (۱) على بن احمد رحمه اللَّه علیه، از محمّد بن ابى عبد اللَّه، از محمّد بن اسماعیل، از على بن عبّاس، از قاسم بن ربیع صحّاف از محمّد بن سنان، وى گفت:

حضرت ابا الحسن الرّضا (علیه‌السلام) در جواب مسائلی که از آن جناب سؤال کردم مکتوبی برایم فرستادند که در آن نوشته شده بود:

سرّ این که به زنان نصف میراث مردان می‏رسد آن است که زن وقتی ازدواج نمود مال را از مرد می‌ستاند (شاید مراد گرفتن مهریه یا نفقه باشد) ولی مرد پس از ازدواج باید اعطا کند؛ ازاین‌رو حظ و نصیب او را بیشتر از نصیب زن قرار داده‏اند.

علّت دیگر برای دوبرابر ارث‌بردن مردان از زنان این است که زن اگر محتاج باشد تحت سرپرستی مرد است و بر مرد لازم است او را اداره کند و نفقه‌اش را بپردازد ولی بر زن واجب نیست مرد را اداره کرده و در صورت احتیاج وی نفقه‌اش را بدهد؛ لذا حظ مردان را دوبرابر نصیب زنان قرار داده‌اند و به همین معنا اشاره دارد فرموده حق‌تعالی:

الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ‏ (۲) (مردان سرپرست و نگهبان  زنان به‌خاطر برتری‌هایی که خداوند (از نظر نظام اجتماع) برای بعضی نسبت به بعضی دیگر قرار داده است، و به‌خاطر هزینه‌هایی که از اموالشان (در مورد دادن نفقه و… به زنان) می‌کنند. (۳)

حدیث (۲) على بن حاتم از قاسم بن محمّد از حمدان بن الحسین از حسین بن ولید، از ابن بکیر از عبد اللَّه ابن سنان از حضرت ابى عبد اللَّه علیه‌السلام نقل کرده، وی می‏گوید:

محضر مبارکش عرضه داشتم برای چه میراث مذکر دو مقابل میراث زن قرار داده شده؟

حضرت فرمودند: زیرا در مقابل آن خداوند برای زنان مهریه قرار داده است(۴)

حدیث (۳) على بن حاتم، از محمّد بن احمد کوفى، از عبد اللَّه بن احمد نهیکى، از ابن ابى عمیر، از هشام بن سالم نقل کرده که از ابی العوجاء به احول گفت:

چرا با این که زن ضعیف است نصیبش از ارث یک سهم بوده و مرد که قوی و نیرومند و توانا است دو سهم برایش منظور کرده‏اند؟

احول گفت: این معنا را محضر مبارک امام صادق علیه‌السلام من نیز عرضه داشتم حضرت در جواب فرمودند:

بر زن عاقله و نفقه و جهاد نیست و به دنبال اینها اشیای دیگری را نیز شمردند بعد فرمودند: ولی این امور و امثال اینها بر مرد واجب می‌باشد؛ ازاین‌رو برای وی دو سهم و برای زن یک سهم منظور شده است (۵)

حدیث (۴) على بن احمد بن محمّد رضى اللَّه عنه، از محمّد بن ابى عبد اللَّه کوفى از موسى بن عمران نخعى از عمویش حسین بن یزید از على بن سالم، از پدرش نقل کرده که وی گفت:

از حضرت ابا عبد اللَّه علیه‌السلام سؤال کرده و محضرش عرض کردم: چگونه میراث هر مذکری دوبرابر میراث مؤنث گردیده است؟

حضرت فرمودند:

به‌خاطر آنکه حبّه (دانه) هایی که آدم و حوا در بهشت از آنها تناول کردند هیجده حبّه بود، آدم علیه‌السلام دوازده تا و حوّا شش تا از آن را خورد؛ لذا میراث مذکر دوبرابر مؤنث گردید (۶)

حدیث (۵) ابوالحسن محمّد بن عمر بن على بن عبد اللَّه بصرى از ابو عبد اللَّه محمّد بن عبد اللَّه بن احمد بن خالد بن جبله الواعظ از ابوالقاسم عبد اللَّه بن احمد بن عامر طایی از پدرش از حضرت علی بن موسی‌الرضا، از پدرش، از آباء گرامش از امیرالمؤمنین (علیهم‌السلام)، راوی می‏گوید:

مردی از اهل شام از آن حضرت سؤالاتی کرد در ضمن مسائلی که پرسید عرض کرد:

چرا میراث مذکر دوبرابر مؤنّث است؟

حضرت فرمودند: خوشه گندم سه حبّه داده بود حوّا یک حبّه را خورد و آدم دو حبّه را تناول کرد؛ ازاین‌رو مذکر دوبرابر مؤنّث ارث می‏برد. (۷) (۸)

برای اطلاع بیشتر از موضوع فوق (سخنرانی حضرت استاد پیرامون جواب شبهاتی درباره ردّ بانوان ـ چرا دیه زن نصف مرد است؟ چرا ارث زن نصف مرد است؟ چرا زن عقلش ناقص است؟ چرا زن مخلوق درجه ۲ است؟ چرا زن شاهد نمی‌تواند باشد چرا زن … )  اینجا را کلیک نمایید.

منابع:

(۱) سوره شریفه نساء، آیه مبارکه ۱۱

(۲) سوره مبارکه نساء، آیهٔ ۳۴

(۳) حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ الْعَبَّاسِ قَالَ حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ الرَّبِیعِ الصَّحَّافُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّ أَبَا الْحَسَنِ الرِّضَا (علیه السلام) کَتَبَ إِلَیْهِ فِیمَا کَتَبَ مِنْ جَوَابِ مَسَائِلِهِ‏ عِلَّهُ إِعْطَاءِ النِّسَاءِ نِصْفَ مَا یُعْطَى الرِّجَالُ مِنَ الْمِیرَاثِ لِأَنَّ الْمَرْأَهَ إِذَا تَزَوَّجَتْ أَخَذَتْ وَ الرَّجُلُ یُعْطِی فَلِذَلِکَ وُفِّرَ عَلَى الرِّجَالِ وَ عِلَّهٌ أُخْرَى فِی إِعْطَاءِ الذَّکَرِ مِثْلَیْ مَا تُعْطَى الْأُنْثَى لِأَنَّ الْأُنْثَى فِی عِیَالِ الذَّکَرِ إِنِ احْتَاجَتْ وَ عَلَیْهِ أَنْ یَعُولَهَا وَ عَلَیْهِ نَفَقَتُهَا وَ لَیْسَ عَلَى الْمَرْأَهِ أَنْ تَعُولَ الرَّجُلَ وَ لَا تُؤْخَذُ بِنَفَقَتِهِ إِنِ احْتَاجَ فَوُفِّرَ عَلَى الرَّجُلِ لِذَلِکَ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى‏ الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى‏ بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ‏.

(۴) أَخْبَرَنِی عَلِیُّ بْنُ حَاتِمٍ قَالَ أَخْبَرَنِی الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنَا حَمْدَانُ بْنُ الْحُسَیْنِ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ الْوَلِیدِ عَنِ ابْنِ بُکَیْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ: قُلْتُ لِأَیِّ عِلَّهٍ صَارَ الْمِیرَاثُ‏ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ‏ قَالَ لِمَا جُعِلَ لَهَا مِنَ الصَّدَاقِ.

(۵)وَ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الْکُوفِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ النَّهِیکِیُّ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ سَالِمٍ‏ أَنَّ ابْنَ أَبِی الْعَوْجَاءِ قَالَ لِلْأَحْوَلِ مَا بَالُ الْمَرْأَهِ الضَّعِیفَهِ لَهَا سَهْمٌ وَاحِدٌ وَ لِلرَّجُلِ الْقَوِیِّ الْمُوسِرِ سَهْمَانِ قَالَ فَذَکَرْتُ ذَلِکَ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَقَالَ إِنَّ الْمَرْأَهَ لَیْسَ لَهَا عَاقِلَهٌ وَ لَا نَفَقَهٌ وَ لَا جِهَادٌ وَ عَدَّ أَشْیَاءَ غَیْرَ هَذَا وَ هَذَا عَلَى الرِّجَالِ فَلِذَلِکَ جُعِلَ لَهُ سَهْمَانِ وَ لَهَا سَهْمٌ.

(۶) حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیُّ عَنْ مُوسَى بْنِ عِمْرَانَ النَّخَعِیِّ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِیهِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) فَقُلْتُ لَهُ کَیْفَ صَارَ الْمِیرَاثُ‏ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ‏ فَقَالَ لِأَنَّ الْحَبَّاتِ الَّتِی أَکَلَهَا آدَمُ وَ حَوَّاءُ فِی الْجَنَّهِ کَانَتْ ثَمَانِیَهَ عَشَرَ أَکَلَ آدَمُ مِنْهَا اثْنَتَیْ عَشْرَهَ حَبَّهً وَ أَکَلَتْ حَوَّاءُ سِتّاً فَلِذَلِکَ صَارَ الْمِیرَاثُ‏ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ‏.

(۷)حَدَّثَنَا أَبُو الْحَسَنِ مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَصْرِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ خَالِدِ بْنِ جَبَلَهَ الْوَاعِظُ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ عَامِرٍ الطَّائِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِی قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ مُوسَى الرِّضَا عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ عَنْ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) أَنَّهُ سَأَلَهُ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ عَنْ مَسَائِلَ فَکَانَ فِیمَا سَأَلَهُ أَنْ قَالَ لَهُ لِمَ صَارَ الْمِیرَاثُ‏ لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ‏ قَالَ مِنْ قِبَلِ السُّنْبُلَهِ کَانَ عَلَیْهِ ثَلَاثُ حَبَّاتٍ فَبَادَرَتْ إِلَیْهَا حَوَّاءُ فَأَکَلَتْ مِنْهَا حَبَّهً وَ أَطْعَمَتْ آدَمَ حَبَّتَیْنِ فَمِنْ أَجْلِ ذَلِکَ وَرِثَ الذَّکَرُ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَیَیْنِ‏.

(۸) علل الشرایع، ج۲، باب ۳۷۱، باب العله التی من اجلها صار المیراث للذکر مثل حظ الانثیین، ص ۶۵۰ تا ۶۵۲